שײנע־שײנדל פֿון כּתרילעװקע צו איר מאַן מנחם־מענדל אין װאַרשע
9
לכּבֿוד בעלי היקר החכם מופֿלג הנגיד מפֿורסם מוהר″ר מנחם־מענדל נ″י.
ערשטנס קום איך דיר צו מעלדן אַז מיר זענען גאָט צו דאַנקען אין
בעסטן געזונט. גיב גאָט דאָס נעמלעכע פֿון דיר צו הערן אױף װײַטער ניט
ערגער. צװײטנס שרײַב איך דיר, בעלי היקר, אַז איך מוז דיר זאָגן נאָך אַ
מאָל, מעגסט זיך זײַן ברוגז, אַרט מיך אױך ניט, נאָר דו שרײַבסט ניט דאָס װאָס
מ'דאַרף. װאָס װעט שױן זײַן אַזױ גוט, זאָג מיר, איך בעט דיך, לאָז זײַן אַפֿילו
װי דו זאָגסט, מ'װעט שױן געבן אַלע ייִדן אומזיסטע באַנבילעטן און צו
הונדערטער אױף אַ מענטשן אױך, איז װאָס? אַז מ'איז ניט זיכער מיט דער
גרענעץ! איך מײן ניט אַזױ די גרענעץ, װי איך מײן די אַגענטן מיט די
בעלי־צדקה, מיט די איבעריקע בעלי־טובֿות, די דײַטשן, װאָס אױף יענער זײַט גרענעץ,
קומען זאָל אױף זײ אַ פּאָגראָם, רבונו־של־עולם, זײ זאָלן אױך פֿאַרזוכן דעם טעם
פֿון גלות, װעלן זי אפֿשר בעסער װערן!... זאָלסט לײענען, מענדל, די בריװלעך,
װאָס מיר באַקומען דאָ אין כּתרילעװקע פֿון די אומגליקלעכע מיגראַנטן זאָג
איך דיר, אַז אַ שטײן קאָן אױך צעגאַנגען װערן. עפּעס טאַקע נאָר עק װעלט,
משיחס צײַטן און גענוג! ניטאָ קײן יושר, ניטאָ קײן רחמנות, ניטאָ קײן גאָט,
ניטאָ גאָרניט. װי זאָגט די מאַמע: ס'שטײט געשריבן, אַז זינט דאָס בית־המיקדש
איז חרובֿ געװאָרן זענען די מענטשנס הערצער געװאָרן שטײן און זײערע
שטערנס ― קופּער... װער װאָלט זיך ריכטן אַ שטײגער אױף דײַנע דײַטשן
אין קיניסבערג, אין האַמבור און אין ברעמעל, פֿאַרכאַפּט זאָלן זײ דיר װערן,
אַז זײ װעלן זיך פֿאַרשטעלן פֿאַר זשאַנדאַרן און װעלן זיך אָפּרעכענען מיט
אונדזערע כּתרילעװקער מיגראַנטן ערגער װי אונדזערע הײמישע כוליגאַנעס פֿון
קעשענעװ? אָט הער אױף אַ טשיקאַװעס, װאָס מאיר פּאָפּעלאָװס קינדער
שרײַבן. שױן באַלד אַ יאָר אַז זײ זענען אַװעקגעפֿאָרן קײן אַמעריקע און זענען
אײַנגעזונקען געװאָרן, פֿאַרפֿאַלן װי אין װאָסער אַרײַן. מ'האָט זײ שױן דאָ
געהאַט באַװײנט, געמײנט אַז זײ זענען שױן לאַנג אױף דער װעלט ניטאָ. צום
סוף יאַװעט זיך דער בריװטרעגער מיט אַ בריװל, ניט פֿון אַמעריקע, נאָר פֿון
|
|
sheyne-sheyndl fun KTrilevke tsu ir man mnHm-mendl in varshe
9
lekoved baley hikr hkhokhem mufleg hngid mefursem muhr″r mnHm-mendl n″i.
ershtns kum ikh dir tsu meldn az mir zenen got tsu danken in
bestn gezunt. gib got dos nemlekhe fun dir tsu hern oyf vayter nit
erger. tsveytns shrayb ikh dir, baley hikr, az ikh muz dir zogn nokh a
mol, megst zikh zayn broygez, art mikh oykh nit, nor du shraybst nit dos vos
m'darf. vos vet shoyn zayn azoy gut, zog mir, ikh bet dikh, loz zayn afile
vi du zogst, m'vet shoyn gebn ale yidn umziste banbiletn un tsu
hunderter oyf a mentshn oykh, iz vos? az m'iz nit zikher mit der
grenets! ikh meyn nit azoy di grenets, vi ikh meyn di agentn mit di
beli-tsdkh, mit di iberike baleytoyves, di daytshn, vos oyf yener zayt grenets,
kumen zol oyf zey a pogrom, rbunu-shl-eulm, zey zoln oykh farzukhn dem tam
fun goles, veln zi efsher beser vern!... zolst leyenen, mendl, di brivlekh,
vos mir bakumen do in KTrilevke fun di umgliklekhe migrantn zog
ikh dir, az a shteyn kon oykh tsegangen vern. epes take nor ek velt,
moshiyekhs tsaytn un genug! nito keyn yoysher, nito keyn rakhmones, nito keyn got,
nito gornit. vi zogt di mame: s'shteyt geshribn, az zint dos bes-hmikdsh
iz khorev gevorn zenen di mentshns hertser gevorn shteyn un zeyere
shterns ― kuper... ver volt zikh rikhtn a shteyger oyf dayne daytshn
in kinisberg, in hambur un in bremel, farkhapt zoln zey dir vern,
az zey veln zikh farshteln far zhandarn un veln zikh oprekhenen mit
undzere KTrilevker migrantn erger vi undzere heymishe khuliganes fun
keshenev? ot her oyf a tshikaves, vos Meyer popelovs kinder
shraybn. shoyn bald a yor az zey zenen avekgeforn keyn amerike un zenen
ayngezunken gevorn, farfaln vi in voser arayn. m'hot zey shoyn do
gehat baveynt, gemeynt az zey zenen shoyn lang oyf der velt nito. tsum
suf yavet zikh der brivtreger mit a brivl, nit fun amerike, nor fun
|
שײנע־שײנדל פֿון כּתרילעװקע צו איר מאַן מנחם־מענדל אין װאַרשע
9
לכּבֿוד בעלי היקר החכם מופֿלג הנגיד מפֿורסם מוהר″ר מנחם־מענדל נ″י.
<<ערשטנס>> קום איך דיר צו מעלדן אַז מיר זענען גאָט צו דאַנקען אין
בעסטן געזונט. גיב גאָט דאָס נעמלעכע פֿון דיר צו הערן אױף װײַטער ניט
ערגער. <<צװײטנס>> שרײַב איך דיר, בעלי היקר, אַז איך מוז דיר זאָגן נאָך אַ
מאָל, מעגסט זיך זײַן ברוגז, אַרט מיך אױך ניט, נאָר דו שרײַבסט ניט דאָס װאָס
מ'דאַרף. װאָס װעט שױן זײַן אַזױ גוט, זאָג מיר, איך בעט דיך, לאָז זײַן אַפֿילו
װי דו זאָגסט, מ'װעט שױן געבן אַלע ייִדן אומזיסטע באַנבילעטן און צו
הונדערטער אױף אַ מענטשן אױך, איז װאָס? אַז מ'איז ניט זיכער מיט דער
גרענעץ! איך מײן ניט אַזױ די גרענעץ, װי איך מײן די אַגענטן מיט די
בעלי־צדקה, מיט די איבעריקע בעלי־טובֿות, די דײַטשן, װאָס אױף יענער זײַט גרענעץ,
קומען זאָל אױף זײ אַ פּאָגראָם, רבונו־של־עולם, זײ זאָלן אױך פֿאַרזוכן דעם טעם
פֿון גלות, װעלן זי אפֿשר בעסער װערן!... זאָלסט לײענען, מענדל, די בריװלעך,
װאָס מיר באַקומען דאָ אין כּתרילעװקע פֿון די אומגליקלעכע מיגראַנטן זאָג
איך דיר, אַז אַ שטײן קאָן אױך צעגאַנגען װערן. עפּעס טאַקע נאָר עק װעלט,
משיחס צײַטן און גענוג! ניטאָ קײן יושר, ניטאָ קײן רחמנות, ניטאָ קײן גאָט,
ניטאָ גאָרניט. װי זאָגט די מאַמע: ס'שטײט געשריבן, אַז זינט דאָס בית־המיקדש
איז חרובֿ געװאָרן זענען די מענטשנס הערצער געװאָרן שטײן און זײערע
שטערנס ― קופּער... װער װאָלט זיך ריכטן אַ שטײגער אױף דײַנע דײַטשן
אין קיניסבערג, אין האַמבור און אין ברעמעל, פֿאַרכאַפּט זאָלן זײ דיר װערן,
אַז זײ װעלן זיך פֿאַרשטעלן פֿאַר זשאַנדאַרן און װעלן זיך אָפּרעכענען מיט
אונדזערע כּתרילעװקער מיגראַנטן ערגער װי אונדזערע הײמישע כוליגאַנעס פֿון
קעשענעװ? אָט הער אױף אַ טשיקאַװעס, װאָס מאיר פּאָפּעלאָװס קינדער
שרײַבן. שױן באַלד אַ יאָר אַז זײ זענען אַװעקגעפֿאָרן קײן אַמעריקע און זענען
אײַנגעזונקען געװאָרן, פֿאַרפֿאַלן װי אין װאָסער אַרײַן. מ'האָט זײ שױן דאָ
געהאַט באַװײנט, געמײנט אַז זײ זענען שױן לאַנג אױף דער װעלט ניטאָ. צום
סוף יאַװעט זיך דער בריװטרעגער מיט אַ בריװל, ניט פֿון אַמעריקע, נאָר פֿון
|