שײנע־שײנדל פֿון כּתרילעװקע צו איר מאַן מנחם־מענדל אין װאַרשע
1
לכּבֿוד בעלי היקר החכם מופֿלג הנגיד המפֿורסם מוהר″ר מנחם מענדל נ″י!
ערשטנס קום איך דיר צו מעלדן אַז מיר זענען אַלע גאָט צו דאַנקען אין
בעסטן געזונט. גיב גאָט דאָס נעמלעכע פֿון דיר צו הערן אױף װײַטער ניט
ערגער. צװײטנס שרײַב איך דיר, בעלי היקר, אַז מיר האָבן דאָ געהאַט אַ
װינטער ― זאָל זיך שױן אַזאַ װינטער ניט אומקערן! דער טאַטע, װאָס האָט
זיך שױן לאַנג געפֿילט ניט גוט, האָט זיך אָנגעהױבן קלאָגן, אַז עס װאַקסט
בײַ אים עפּעס אינעװײניק און אַז ער קאָן ניט עסן האָבן אים די דאָקטױרים
געהאָדעװעט מיט פּילן, געזאָגט ס'װעט איבערגײן, און ער, װאָס װײַטער און װײַטער
האָט אָנגעהױבן עסן אַלץ װינציקער און װינציקער, און זײ, די דאָקטױרים, האָבן
אים אַלץ געהאָדעװעט מיט פּילן, געשלעפּט געלט, אױסקרענקען זאָלן זײ, ביז
ער האָט גאָר אױפֿגעהערט צו עסן און איז פּאַװאָלינקע אױסגעגאַנגען פֿון הונגער,
אױסגעגאַנגען װי אַ ליכט, אין דער שטיל, װי אַ טױב, קײן קרעכץ, קײן פּיפּס,
נאָר צוגעמאַכט די אױגן און ― שױן! װי זאָגט די מאַמע: „געלעבט װי אַ תּם,
געשטאָרבן װי אַ צדיק“. דער זכות זײַנער מעג אונדז בײַשטײן אױף יענער װעלט,
װאָרעם ער איז, נישקשה, גענוג אָפּגעקומען אױף דער װעלט... דו קאָנסט זיך
גאָרניט פֿאָרשטעלן, מענדל, װי די מאַמע נעבעך האָט די ערשטע צײַט
אײַנגעלײגט די װעלט! לאָזן שׂונאים זאָגן װאָס זײ װילן, אַז ער עליו־השלום האָט
געהאַט בײַ איר יאַקבי אַ שלעכט לעבן ― געזאָגט זאָל זײ װערן פּרעהס מכּות!
נעכײַ װאָלטן זײ געזען װי די מאַמע האָט זיך געשלאָגן קאָפּ אָן װאַנט, בעת ער
איז געלעגן אױף דער ערד, געשריגן מ'זאָל זי אַרױסטראָגן מיט אים אין אײנעם!
און װוּ זענען זײ געװען, די חכמים, אַז זי האָט אױפֿן הײַליקן אָרט דרײַ מאָל
געחלשט ― מ'האָט זי קױם אָפּגעמינטערט? און איצט מײנסטו קאָן זי זיך דען
באַרויִקן? צי זי עסט? צי זי שלאָפֿט? טאָג װי נאַכט, אָדער זי װײנט אָדער
זי דאַװנט. „ס'שטײט געשריבן, זאָגט זי, אַז אַ װײַב אָן אַ מאַן איז געגליכן צו אַ
צעבראָכענעם שאַרבן װאָס קײנער דאַרף אים ניט האָבן, כאָטש נעם װאַרף אים
אַרױס“. אײן שטיקל טרײסט איז געװען, װאָס אָט קומסטו צו פֿאָרן אַהײם, ―
|
|
sheyne-sheyndl fun KTrilevke tsu ir man mnHm-mendl in varshe
1
lekoved baley hikr hkhokhem mufleg hngid hmfursm muhr″r Menakhem mendl n″i!
ershtns kum ikh dir tsu meldn az mir zenen ale got tsu danken in
bestn gezunt. gib got dos nemlekhe fun dir tsu hern oyf vayter nit
erger. tsveytns shrayb ikh dir, baley hikr, az mir hobn do gehat a
vinter ― zol zikh shoyn aza vinter nit umkern! der tate, vos hot
zikh shoyn lang gefilt nit gut, hot zikh ongehoybn klogn, az es vakst
bay im epes ineveynik un az er kon nit esn hobn im di doktoyrim
gehodevet mit piln, gezogt s'vet ibergeyn, un er, vos vayter un vayter
hot ongehoybn esn alts vintsiker un vintsiker, un zey, di doktoyrim, hobn
im alts gehodevet mit piln, geshlept gelt, oyskrenken zoln zey, biz
er hot gor oyfgehert tsu esn un iz pavolinke oysgegangen fun hunger,
oysgegangen vi a likht, in der shtil, vi a toyb, keyn krekhts, keyn pips,
nor tsugemakht di oygn un ― shoyn! vi zogt di mame: "gelebt vi a tam,
geshtorbn vi a tsadik''. der zkhus zayner meg undz bayshteyn oyf yener velt,
vorem er iz, nishkshh, genug opgekumen oyf der velt... du konst zikh
gornit forshteln, mendl, vi di mame nebekh hot di ershte tsayt
ayngeleygt di velt! lozn sonem zogn vos zey viln, az er elyu-hshlum hot
gehat bay ir yakbi a shlekht lebn ― gezogt zol zey vern prehs makes!
nekhay voltn zey gezen vi di mame hot zikh geshlogn kop on vant, beys er
iz gelegn oyf der erd, geshrign m'zol zi aroystrogn mit im in eynem!
un vu zenen zey geven, di khakhomem, az zi hot oyfn haylikn ort dray mol
gekhalesht ― m'hot zi koym opgemintert? un itst meynstu kon zi zikh den
baruikn? tsi zi est? tsi zi shloft? tog vi nakht, oder zi veynt oder
zi davnt. "s'shteyt geshribn, zogt zi, az a vayb on a man iz geglikhn tsu a
tsebrokhenem sharbn vos keyner darf im nit hobn, khotsh nem varf im
aroys''. eyn shtikl treyst iz geven, vos ot kumstu tsu forn aheym, ―
|
שײנע־שײנדל פֿון כּתרילעװקע צו איר מאַן מנחם־מענדל אין װאַרשע
1
לכּבֿוד בעלי היקר החכם מופֿלג הנגיד המפֿורסם מוהר″ר מנחם מענדל נ″י!
<<ערשטנס>> קום איך דיר צו מעלדן אַז מיר זענען אַלע גאָט צו דאַנקען אין
בעסטן געזונט. גיב גאָט דאָס נעמלעכע פֿון דיר צו הערן אױף װײַטער ניט
ערגער. <<צװײטנס>> שרײַב איך דיר, בעלי היקר, אַז מיר האָבן דאָ געהאַט אַ
װינטער ― זאָל זיך שױן אַזאַ װינטער ניט אומקערן! דער טאַטע, װאָס האָט
זיך שױן לאַנג געפֿילט ניט גוט, האָט זיך אָנגעהױבן קלאָגן, אַז עס װאַקסט
בײַ אים עפּעס אינעװײניק און אַז ער קאָן ניט עסן האָבן אים די דאָקטױרים
געהאָדעװעט מיט פּילן, געזאָגט ס'װעט איבערגײן, און ער, װאָס װײַטער און װײַטער
האָט אָנגעהױבן עסן אַלץ װינציקער און װינציקער, און זײ, די דאָקטױרים, האָבן
אים אַלץ געהאָדעװעט מיט פּילן, געשלעפּט געלט, אױסקרענקען זאָלן זײ, ביז
ער האָט גאָר אױפֿגעהערט צו עסן און איז פּאַװאָלינקע אױסגעגאַנגען פֿון הונגער,
אױסגעגאַנגען װי אַ ליכט, אין דער שטיל, װי אַ טױב, קײן קרעכץ, קײן פּיפּס,
נאָר צוגעמאַכט די אױגן און ― שױן! װי זאָגט די מאַמע: „געלעבט װי אַ תּם,
געשטאָרבן װי אַ צדיק“. דער זכות זײַנער מעג אונדז בײַשטײן אױף <<יענער>> װעלט,
װאָרעם ער איז, נישקשה, גענוג אָפּגעקומען אױף <<דער>> װעלט... דו קאָנסט זיך
גאָרניט פֿאָרשטעלן, מענדל, װי די מאַמע נעבעך האָט די ערשטע צײַט
אײַנגעלײגט די װעלט! לאָזן שׂונאים זאָגן װאָס זײ װילן, אַז ער עליו־השלום האָט
געהאַט בײַ איר יאַקבי אַ שלעכט לעבן ― געזאָגט זאָל זײ װערן פּרעהס מכּות!
נעכײַ װאָלטן זײ געזען װי די מאַמע האָט זיך געשלאָגן קאָפּ אָן װאַנט, בעת ער
איז געלעגן אױף דער ערד, געשריגן מ'זאָל זי אַרױסטראָגן מיט אים אין אײנעם!
און װוּ זענען זײ געװען, די חכמים, אַז זי האָט אױפֿן הײַליקן אָרט דרײַ מאָל
געחלשט ― מ'האָט זי קױם אָפּגעמינטערט? און איצט מײנסטו קאָן זי זיך דען
באַרויִקן? צי זי עסט? צי זי שלאָפֿט? טאָג װי נאַכט, אָדער זי װײנט אָדער
זי דאַװנט. „ס'שטײט געשריבן, זאָגט זי, אַז אַ װײַב אָן אַ מאַן איז געגליכן צו אַ
צעבראָכענעם שאַרבן װאָס קײנער דאַרף אים ניט האָבן, כאָטש נעם װאַרף אים
אַרױס“. אײן שטיקל טרײסט איז געװען, װאָס אָט קומסטו צו פֿאָרן אַהײם, ―
|