336 שלום עליכם
קופּערניקן. קופּערניק, ער זאָל װעלן, קאָן ער טאָן אַ סך. זײער אַ סך! אַ
קלײניקײט קופּערניק? מיט אַזאַ פּראָטעקציע קאָן מען דורכברעכן מױערן!
באַװעגן די גרעסטע לײַט! און נישט לאַנג געטראַכט, זעצט זיך אַװעק
דער „אוטשאָנע יעװרײ“ און שרײַבט אַ קאַרטל צו זײַן בעסטן פֿרײַנד
און קאָלעגע, צום באַרימטן אַדװאָקאַט לעװ אַבראַמאָװיטש קופּערניק [1845-1905].
76. קופּערניק
«ער זוכט דעם באַרימטן אַדװאָקאַט אױפֿן „קרעשטשאַטיק“ ― „מעניאַלנאַיאַ קאָנטאָראַ
קופּערניקאַ“ ― אין אָקרוזשנע סוד ― ער געפֿינט ענדלעך װעמען ער זוכט און
די פּראָטעקציע װירקט ― אַ קלײנער טעות: ניט קופּערניק, נאָר משה עפּלבױם
פֿון ביעלאָצערקאָװ»
דער נאָמען קופּערניק, אָדער װי מע האָט אים גערופֿן צװישן ייִדן
„קאָפּערניקאָװ“, איז געװען כּמעט אַזױ באַרימט און
פּאָפּולער, װי אַלכּסנדר פֿאָן
הומבאָלד [Friedrich Wilhelm Heinrich Alexander von Humboldt 1769-1859]
אין אײראָפּע, אָדער װי קאָלומבוס אין
אַמעריקע. דער פּראָצעס פֿון קוטאַאיס [ქუთაისი גרוזיע 1878],
דער באַרימטער בלוט־בילבול, װאָס
קופּערניק האָט פֿאַרטײדיקט און רײנגעװאַשן, האָט אים געמאַכט אַזױ
באַרימט, װי אין אַ סך יאָרן אַרום האָט באַרימט געמאַכט אַן אַנדערן
אַדװאָקאַט, אָ. אָ. גרוזענבערגן [Oskar Osipovich Gruzenberg 1866-1940],
דער פּראָצעס [1913] פֿון מענדל בײליס [מנחם־מענדל בײליס 1874-1934] . און אַזױ
װי גרוזענבערגן, אַזױ האָט מען פֿון קופּערניקן אין זײַן צײַט דערצײלט
נסים ונפֿלאָות, אַרומגערינגלט אים מיט לעגענדעס.
האָבנדיק אַ פּראָטעקציע צו אַזאַ מאַן, װי קופּערניק, מעג מען זיך
שױן דערלױבן צו טרױמען, פֿאַנטאַזירן און חלומען די בעסטע חלומות.
כאַפּן זיך שטאַרק איז אױך ניטאָ װאָס. ובפֿרט, אַז ער װײס נאָך גאָרניט,
װוּ קופּערניקס אַדרעס איז. האָט ער זיך פּאַװאָליע אַרױפֿגעדראַפּעט אױפֿן
הױכן „קרעשטשאַטיק“, די שענסטע גאַס אין קיִעװ, און דאָרט איז
אונדזער העלד ניט שװער געװען צו דערפֿרעגן זיך, װוּ קופּערניק זיצט.
אַרײַן אין אַ הױף אַקעגן האָטעל „יעװראָפּאַ“, האָט ער איבערגעלײענט אױף
רוסיש: „מיעניאַלנאַיאַ קאָנטאָראַ קופּערניקאַ [Меняльная контора Куперника:
קופּערניקס אױסבײַט־קאַנטאָר]“. איז אים אַפֿילו געװען אַ
חידוש, װי קומט צו קופּערניק דעם אַדװאָקאַט אַ „מיעניאַלנע [אױסבײַט] קאַנטאָר“?
נאָר עס איז אים באַלד פֿאַרענטפֿערט געװאָרן די קשיא.
אַרײַנגעקומען אינעװײניק אין קופּערניקס קאַנטאָר, האָט ער געטראָפֿן
אַ יונגנמאַן מיט בלױע ברילן און אַ ייִדענע אַ ליטװיטשקע אין אַ װײַסן
פּאַריק.
|
|
336 sholem aleykhem
kupernikn. kupernik, er zol veln, kon er ton a sakh. zeyer a sakh! a
kleynikayt kupernik? mit aza protektsye kon men durkhbrekhn moyern!
bavegn di greste layt! un nisht lang getrakht, zetst zikh avek
der "utshone yevrey'' un shraybt a kartl tsu zayn bestn fraynd
un kolege, tsum barimtn advokat lev abramovitsh kupernik [1845-1905].
76. kupernik
«er zukht dem barimtn advokat oyfn "kreshtshatik'' ― "menyalnaya kontora
kupernika'' ― in okruzhne sod ― er gefint endlekh vemen er zukht un
di protektsye virkt ― a kleyner toes: nit kupernik, nor Moyshe eplboym
fun byelotserkov»
der nomen kupernik, oder vi me hot im gerufn tsvishn yidn
"kopernikov'', iz geven kemat azoy barimt un
populer, vi eyleksender fon
humbold [Friedritsh Wilhelm Heinritsh yilekhander von Humboldt 1769-1859]
in eyrope, oder vi kolumbus in
amerike. der protses fun kuta#is [ქუთაისი gruzye 1878],
der barimter blut-bilbul, vos
kupernik hot farteydikt un reyngevashn, hot im gemakht azoy
barimt, vi in a sakh yorn arum hot barimt gemakht an andern
advokat, o. o. gruzenbergn [oyskar oysipovitsh Gruzenberg 1866-1940],
der protses [1913] fun mendl beylis [mnHm-mendl beylis 1874-1934] . un azoy
vi gruzenbergn, azoy hot men fun kupernikn in zayn tsayt dertseylt
nisem unflouT, arumgeringlt im mit legendes.
hobndik a protektsye tsu aza man, vi kupernik, meg men zikh
shoyn derloybn tsu troymen, fantazirn un kholemen di beste khaloymes.
khapn zikh shtark iz oykh nito vos. ubfrt, az er veys nokh gornit,
vu kuperniks adres iz. hot er zikh pavolye aroyfgedrapet oyfn
hoykhn "kreshtshatik'', di shenste gas in kiev, un dort iz
undzer held nit shver geven tsu derfregn zikh, vu kupernik zitst.
arayn in a hoyf akegn hotel "yevropa'', hot er ibergeleyent oyf
rusish: "myenyalnaya kontora kupernika [Меняльная контора
Куперника:
kuperniks oysbayt-kantor]''. iz im afile geven a
khidesh, vi kumt tsu kupernik dem advokat a "myenyalne [oysbayt] kantor''?
nor es iz im bald farentfert gevorn di kashye.
arayngekumen ineveynik in kuperniks kantor, hot er getrofn
a yungnman mit bloye briln un a yidene a litvitshke in a vaysn
parik.
|
336 שלום עליכם
קופּערניקן. קופּערניק, ער זאָל װעלן, קאָן ער טאָן אַ סך. זײער אַ סך! אַ
קלײניקײט קופּערניק? מיט אַזאַ פּראָטעקציע קאָן מען דורכברעכן מױערן!
באַװעגן די גרעסטע לײַט! און נישט לאַנג געטראַכט, זעצט זיך אַװעק
דער „אוטשאָנע יעװרײ“ און שרײַבט אַ קאַרטל צו זײַן בעסטן פֿרײַנד
און קאָלעגע, צום באַרימטן אַדװאָקאַט לעװ אַבראַמאָװיטש קופּערניק [1845-1905].
76. קופּערניק
«ער זוכט דעם באַרימטן אַדװאָקאַט אױפֿן „קרעשטשאַטיק“ ― „מעניאַלנאַיאַ קאָנטאָראַ
קופּערניקאַ“ ― אין אָקרוזשנע סוד ― ער געפֿינט ענדלעך װעמען ער זוכט און
די פּראָטעקציע װירקט ― אַ קלײנער טעות: ניט קופּערניק, נאָר משה עפּלבױם
פֿון ביעלאָצערקאָװ»
דער נאָמען קופּערניק, אָדער װי מע האָט אים גערופֿן צװישן ייִדן
„<<קאָפּערניקאָװ>>“, איז געװען כּמעט אַזױ באַרימט און
פּאָפּולער, װי אַלכּסנדר פֿאָן
הומבאָלד [Friedrich Wilhelm Heinrich Alexander von Humboldt 1769-1859]
אין אײראָפּע, אָדער װי קאָלומבוס אין
אַמעריקע. דער פּראָצעס פֿון קוטאַאיס [ქუთაისი גרוזיע 1878],
דער באַרימטער בלוט־בילבול, װאָס
קופּערניק האָט פֿאַרטײדיקט און רײנגעװאַשן, האָט אים געמאַכט אַזױ
באַרימט, װי אין אַ סך יאָרן אַרום האָט באַרימט געמאַכט אַן אַנדערן
אַדװאָקאַט, אָ. אָ. גרוזענבערגן [Oskar Osipovich Gruzenberg 1866-1940],
דער פּראָצעס [1913] פֿון מענדל בײליס [מנחם־מענדל בײליס 1874-1934] . און אַזױ
װי גרוזענבערגן, אַזױ האָט מען פֿון קופּערניקן אין זײַן צײַט דערצײלט
נסים ונפֿלאָות, אַרומגערינגלט אים מיט לעגענדעס.
האָבנדיק אַ פּראָטעקציע צו אַזאַ מאַן, װי קופּערניק, מעג מען זיך
שױן דערלױבן צו טרױמען, פֿאַנטאַזירן און חלומען די בעסטע חלומות.
כאַפּן זיך שטאַרק איז אױך ניטאָ װאָס. ובפֿרט, אַז ער װײס נאָך גאָרניט,
װוּ קופּערניקס אַדרעס איז. האָט ער זיך פּאַװאָליע אַרױפֿגעדראַפּעט אױפֿן
הױכן „קרעשטשאַטיק“, די שענסטע גאַס אין קיִעװ, און דאָרט איז
אונדזער העלד ניט שװער געװען צו דערפֿרעגן זיך, װוּ קופּערניק זיצט.
אַרײַן אין אַ הױף אַקעגן האָטעל „יעװראָפּאַ“, האָט ער איבערגעלײענט אױף
רוסיש: „מיעניאַלנאַיאַ קאָנטאָראַ קופּערניקאַ [Меняльная контора Куперника:
קופּערניקס אױסבײַט־קאַנטאָר]“. איז אים אַפֿילו געװען אַ
חידוש, װי קומט צו קופּערניק דעם אַדװאָקאַט אַ „מיעניאַלנע [אױסבײַט] קאַנטאָר“?
נאָר עס איז אים באַלד פֿאַרענטפֿערט געװאָרן די קשיא.
אַרײַנגעקומען אינעװײניק אין קופּערניקס קאַנטאָר, האָט ער געטראָפֿן
אַ יונגנמאַן מיט בלױע ברילן און אַ ייִדענע אַ ליטװיטשקע אין אַ װײַסן
פּאַריק.
|