63. װידער אין דער הײם
«די זיסקײט פֿון צוריקקערן אַהײם ― ער באַגעגנט זיך װידער מיט זײַן חבֿר
אליע ― מע שמועסט אין שטאָט, אַז ער שרײַבט אין „המגיד“ ― דאַרװין,
באָקל און ספּענסער ― צװײ טיפּן פֿון די אַמאָליקע ערשטע „עקסטערנעס“»
קײן נאָמען קלינגט ניט אַזױ שײן, װי דער נאָמען „מאַמע“. קײן
װאָרט רעדט ניט אַזױ צום האַרצן, װי דאָס װאָרט „הײם“. אַז מע װיל
קענען און אָפּשאַצן די הײם, זאָל מען כאָטש אױף אַ קורצע צײַט זיך
אַװעקלאָזן, זיך װאַלגערן אַ ביסל אין דער פֿרעמד און דערנאָך אומקערן זיך צוריק
אַהײם, אין דאָס הײמישע נעסט אַרײַן. יעדע זאַך באַקומט אַן אַנדער פּנים,
אַן אַנדער חן. אַלצדינג װערט צװײ מאָל אַזױ ליב און טײַער. מע פֿילט
זיך אַן איבערגעביטענער, אַ נײַ־געבאָרענער אױף דער װעלט.
דער העלד פֿון די דאָזיקע געשיכטעס, אַז ער איז געקומען אױף
ראָש־השנה אַהײם, האָט ער זיך צום אַלעם ערשטן געלאָזט איבער דער שטאָט
שפּאַצירן, אױסגעמאָסטן אַלע גאַסן, געפֿונען אַלע הײַזער און הױפֿן און
גערטנער אױף זײערע ערטער. די מענטשן, װאָס ער האָט באַגעגנט, האָבן זיך
װינציק־װאָס איבערגעביטן. זײ האָבן אים פֿרײַנטלעך געגריסט, און ער
איז צו אַלעמען געװען פֿרײַנטלעך, װי װײַט ער האָט געקאָנט. נאָר דאָס
יונגװאַרג, װאָס ער האָט אַװעקגעלאָזט, האָט זיך אױפֿגעכאַפּט אױף די פֿיס
און איז אַ ביסל אונטערגעװאַקסן. און אַלײן איז ער, װי מע האָט אים
פֿאַרזיכערט, אױך אױסגעװאַקסן, געװאָרן „מענערשער“. דערצו האָט ער זיך
אױסגעקלײדט טשאַקענדיק און קנאַקנדיק, ניט געזשאַלעװעט קײן
סקריפּעס אין די שיך, אָפּצאַסן הױכע, הױזן ברײטע און לאַנגע ― נאָך דער
מאָדע. אַ רעקעלע אַ קורץ, אַ קאַפּעליושל אַ װײכס, אַ העלס, אַ ביסל
געלבלעך. די האָר פֿאַרלאָזט לאַנגע, מעשׂה פּאָעט, און פֿאַרקעמט אַראָפּ,
אַלאַ [à la: אַזױ װי] גאָגאָל.
גאַנץ אַנדערש האָט אױסגעזען זײַן חבֿר אליע, װעלכער איז אױך
נאָר װאָס געקומען צו פֿאָרן אױף יום־טובֿ אַהײם, פֿון זשיטאָמיר. זײַן
אוניפֿאָרעם איז באַשטאַנען פֿון אַ קורץ װײטיקל, פֿאַרשפּיליעט, װי אַ
טוזשורקע, ביז אַרױף. קורצע שמאָלע הױזן, אַ בלױער קאַשקעט מיט אַ
ברײטן דאַשיק, און אָפּגעשױרן, װי אַ סאָלדאַט. די ברוסט אַרױסגעשטעלט,
די צײן װײַס, די אױגן פֿרײלעך ― ער קאָן זיך גאָר זאַט ניט אָנדערצײלן,
װי גוט עס איז אין אינסטיטוט. מע גײט־דורך, זאָגט ער, העכערע
מאַטעמאַטיק, מע לײענט רוסישע ליטעראַטור, מע לערנט גימנאַסטיק, און
ייִדיש ― אױפֿן שפּיץ מעסער: אַ פּרשה חומש, אַ קאַפּיטל פּסוק, אַ שטיקל
חײ־אָדם ― און פֿאַרטיק. „אָט דאָס איז די גאַנצע תּורה פֿונעם
|
|
63. vider in der heym
«di ziskayt fun tsurikkern aheym ― er bagegnt zikh vider mit zayn khaver
#lye ― me shmuest in shtot, az er shraybt in "hmgid'' ― darvin,
bokl un spenser ― tsvey tipn fun di amolike ershte "eksternes''»
keyn nomen klingt nit azoy sheyn, vi der nomen "mame''. keyn
vort redt nit azoy tsum hartsn, vi dos vort "heym''. az me vil
kenen un opshatsn di heym, zol men khotsh oyf a kurtse tsayt zikh
aveklozn, zikh valgern a bisl in der fremd un dernokh umkern zikh tsurik
aheym, in dos heymishe nest arayn. yede zakh bakumt an ander ponem,
an ander kheyn. altsding vert tsvey mol azoy lib un tayer. me filt
zikh an ibergebitener, a nay-geborener oyf der velt.
der held fun di dozike geshikhtes, az er iz gekumen oyf
rosheshone aheym, hot er zikh tsum alem ershtn gelozt iber der shtot
shpatsirn, oysgemostn ale gasn, gefunen ale hayzer un hoyfn un
gertner oyf zeyere erter. di mentshn, vos er hot bagegnt, hobn zikh
vintsik-vos ibergebitn. zey hobn im frayntlekh gegrist, un er
iz tsu alemen geven frayntlekh, vi vayt er hot gekont. nor dos
yungvarg, vos er hot avekgelozt, hot zikh oyfgekhapt oyf di fis
un iz a bisl untergevaksn. un aleyn iz er, vi me hot im
farzikhert, oykh oysgevaksn, gevorn "menersher''. dertsu hot er zikh
oysgekleydt tshakendik un knakndik, nit gezhalevet keyn
skripes in di shikh, optsasn hoykhe, hoyzn breyte un lange ― nokh der
mode. a rekele a kurts, a kapelyushl a veykhs, a hels, a bisl
gelblekh. di hor farlozt lange, mayse poet, un farkemt arop,
ala [à la: azoy vi] gogol.
gants andersh hot oysgezen zayn khaver #lye, velkher iz oykh
nor vos gekumen tsu forn oyf yum-tuv aheym, fun zhitomir. zayn
uniforem iz bashtanen fun a kurts veytikl, farshpilyet, vi a
tuzhurke, biz aroyf. kurtse shmole hoyzn, a bloyer kashket mit a
breytn dashik, un opgeshoyrn, vi a soldat. di brust aroysgeshtelt,
di tseyn vays, di oygn freylekh ― er kon zikh gor zat nit ondertseyln,
vi gut es iz in institut. me geyt-durkh, zogt er, hekhere
matematik, me leyent rusishe literatur, me lernt gimnastik, un
yidish ― oyfn shpits meser: a parshe khumesh, a kapitl posek, a shtikl
Hey-odem ― un fartik. "ot dos iz di gantse toyre funem
|
63. װידער אין דער הײם
«די זיסקײט פֿון צוריקקערן אַהײם ― ער באַגעגנט זיך װידער מיט זײַן חבֿר
אליע ― מע שמועסט אין שטאָט, אַז ער שרײַבט אין „המגיד“ ― דאַרװין,
באָקל און ספּענסער ― צװײ טיפּן פֿון די אַמאָליקע ערשטע „עקסטערנעס“»
קײן נאָמען קלינגט ניט אַזױ שײן, װי דער נאָמען „מאַמע“. קײן
װאָרט רעדט ניט אַזױ צום האַרצן, װי דאָס װאָרט „הײם“. אַז מע װיל
קענען און אָפּשאַצן די הײם, זאָל מען כאָטש אױף אַ קורצע צײַט זיך
אַװעקלאָזן, זיך װאַלגערן אַ ביסל אין דער פֿרעמד און דערנאָך אומקערן זיך צוריק
אַהײם, אין דאָס הײמישע נעסט אַרײַן. יעדע זאַך באַקומט אַן אַנדער פּנים,
אַן אַנדער חן. אַלצדינג װערט צװײ מאָל אַזױ ליב און טײַער. מע פֿילט
זיך אַן איבערגעביטענער, אַ נײַ־געבאָרענער אױף דער װעלט.
דער העלד פֿון די דאָזיקע געשיכטעס, אַז ער איז געקומען אױף
ראָש־השנה אַהײם, האָט ער זיך צום אַלעם ערשטן געלאָזט איבער דער שטאָט
שפּאַצירן, אױסגעמאָסטן אַלע גאַסן, געפֿונען אַלע הײַזער און הױפֿן און
גערטנער אױף זײערע ערטער. די מענטשן, װאָס ער האָט באַגעגנט, האָבן זיך
װינציק־װאָס איבערגעביטן. זײ האָבן אים פֿרײַנטלעך געגריסט, און ער
איז צו אַלעמען געװען פֿרײַנטלעך, װי װײַט ער האָט געקאָנט. נאָר דאָס
יונגװאַרג, װאָס ער האָט אַװעקגעלאָזט, האָט זיך אױפֿגעכאַפּט אױף די פֿיס
און איז אַ ביסל אונטערגעװאַקסן. און אַלײן איז ער, װי מע האָט אים
פֿאַרזיכערט, אױך אױסגעװאַקסן, געװאָרן „מענערשער“. דערצו האָט ער זיך
אױסגעקלײדט טשאַקענדיק און קנאַקנדיק, ניט געזשאַלעװעט קײן
סקריפּעס אין די שיך, אָפּצאַסן הױכע, הױזן ברײטע און לאַנגע ― נאָך דער
מאָדע. אַ רעקעלע אַ קורץ, אַ קאַפּעליושל אַ װײכס, אַ העלס, אַ ביסל
געלבלעך. די האָר פֿאַרלאָזט לאַנגע, מעשׂה פּאָעט, און פֿאַרקעמט אַראָפּ,
אַלאַ [à la: אַזױ װי] גאָגאָל.
גאַנץ אַנדערש האָט אױסגעזען זײַן חבֿר אליע, װעלכער איז אױך
נאָר װאָס געקומען צו פֿאָרן אױף יום־טובֿ אַהײם, פֿון זשיטאָמיר. זײַן
אוניפֿאָרעם איז באַשטאַנען פֿון אַ קורץ װײטיקל, פֿאַרשפּיליעט, װי אַ
טוזשורקע, ביז אַרױף. קורצע שמאָלע הױזן, אַ בלױער קאַשקעט מיט אַ
ברײטן דאַשיק, און אָפּגעשױרן, װי אַ סאָלדאַט. די ברוסט אַרױסגעשטעלט,
די צײן װײַס, די אױגן פֿרײלעך ― ער קאָן זיך גאָר זאַט ניט אָנדערצײלן,
װי גוט עס איז אין אינסטיטוט. מע גײט־דורך, זאָגט ער, העכערע
מאַטעמאַטיק, מע לײענט רוסישע ליטעראַטור, מע לערנט גימנאַסטיק, און
ייִדיש ― אױפֿן שפּיץ מעסער: אַ פּרשה חומש, אַ קאַפּיטל פּסוק, אַ שטיקל
חײ־אָדם ― און פֿאַרטיק. „אָט דאָס איז די גאַנצע תּורה פֿונעם
|