פֿונעם יריד 253
דאָס שיטערע בערדל און קײַט עס מיט די צײן. ער האָט נישט קײן
װערטער, נאָר יעדער זיפֿץ רײַסט אַרױס אַ שטיק האַרץ. דערפֿאַר האָט זיך
אָבער די שטיפֿמאַמע צערעדט, גענומען באַדױערן, זאָגן, אַז עס געפֿעלט
איר ניט דער פּלאַן. ערשטנס, װאָס װעט די װעלט זאָגן? די װעלט װעט
זאָגן, געזאָגט זאָל זײ װערן פּרעהס מכּות, אַז שולדיק איז די שטיפֿמאַמע.
איז אײן מאָל אַװעק. און װידער ― װעמען מאַכט קאַליע אַ קינד, אַז ער
איז בײַ זײַן טאַטן? מער מיט אַ מױל, װינציקער מיט אַ מױל ― מע װעט
שױן דערמיט די יױך ניט פֿעט מאַכן... און אַז ס'איז געקומען צום
געזעגענען זיך, האָט זי געלאָזט אַ טרער.
אַרױסבאַגלײט דעם קונדס, האָט דער טאַטע גענומען בײַ אים
תּקיעת־כּף, אַז שבת איז ער אַ הײמישער. מילא, אַ גאַנצע װאָך ― װי די מעשׂה
איז. אָבער שבת ― אין גאָטעס װילן, שבת!... דאָס שטיקל נחת פֿאַר װאָס
זאָל ער אים ניט צוטײלן? ובפֿרט, אַז ס'איז פֿאַר אים אַלײן אַ גענוס און
אַ פֿאַרגעניגן. װאָרעם װוּ ריכט מען אָפּ אַזאַ שבת, װי בײַ זײַן טאַטן?
װער זאָגט אַזױ די „שלום־עליכמס“, װי זײַן טאַטע? בײַ װעמען קלינגט
אַזױ שײן דער „אשת־חיל־מי־ימצאָ“, װי בײַ אים? װער קאָן אַזױ זינגען
זמירות, װי זײַן טאַטע? און דער קידוש? אַלע ייִדן מאַכן קידוש. נאָר ניט
אױף אַלע ייִדן רוט די שכינה. אין אַלע ייִדישע הײַזער פּראַװעט מען שבת.
אָבער ניט אין אַלע ייִדישע הײַזער נידערן אַראָפּ די מלאַכי־השלום,
מלאַכי־עליון, שװעבן, טראָגן זיך אין דער לופֿטן און פֿילן אָן די שטוב
מיט אַ שטילער הײליקײט, אָדער מיט אַ הײליקער שטילקײט פֿונעם
הײליקן גרױסן ליבן טאָג שבת...
קאַפּיטל 59: אַן אידיליע
«אורחים אױף שבת ― אַ העברעיִשער משורר בנימינזאָן ― דאַנטעס גיהנום און
בנימינזאָנס „עמק יהושפֿט או החלירע“ ― װי אַזױ אַ דיכטער בראָט אַ שטיקל
הערינג אױף קױלן ― שבת בײַם טיש ― „פֿײגע־לאה די גבאיטע“ קוקט אַרױס
אױף שבת»
האָבן אַן אורח אױף שבת איז געװען ניט נאָר אַ מיצװה ― עס איז
אַרײַן אין דער טבֿע, עס איז געװאָרן אַ מין רגילות. אַזױ איז דאָס געװען
בײַ בעל־הבתּישע ייִדן אין יענער צײַט. אַזאַ ייִד אַ בעל־הבית, װי נחום
ראַבינאָװיטש, למשל, האָט ניט געקאָנט פֿאַרשטײן, װאָס הײסט זעצן זיך
שבת צום טיש אָן אַן אורח? דאָס װאָלט געװען בײַ אים אַ פֿאַרשטערטער
שבת.
|
|
funem yarid 253
dos shitere berdl un kayt es mit di tseyn. er hot nisht keyn
verter, nor yeder zifts rayst aroys a shtik harts. derfar hot zikh
ober di shtifmame tseredt, genumen badoyern, zogn, az es gefelt
ir nit der plan. ershtns, vos vet di velt zogn? di velt vet
zogn, gezogt zol zey vern prehs makes, az shuldik iz di shtifmame.
iz eyn mol avek. un vider ― vemen makht kalye a kind, az er
iz bay zayn tatn? mer mit a moyl, vintsiker mit a moyl ― me vet
shoyn dermit di yoykh nit fet makhn... un az s'iz gekumen tsum
gezegenen zikh, hot zi gelozt a trer.
aroysbagleyt dem kundes, hot der tate genumen bay im
tekiyes-kaf, az shabes iz er a heymisher. meyle, a gantse vokh ― vi di mayse
iz. ober shabes ― in gotes viln, shabes!... dos shtikl nakhes far vos
zol er im nit tsuteyln? ubfrt, az s'iz far im aleyn a genus un
a fargenign. vorem vu rikht men op aza shabes, vi bay zayn tatn?
ver zogt azoy di "shlum-elikhms'', vi zayn tate? bay vemen klingt
azoy sheyn der "eyshes-Hil-mi-imtso'', vi bay im? ver kon azoy zingen
zmires, vi zayn tate? un der kidush? ale yidn makhn kidush. nor nit
oyf ale yidn rut di shkhine. in ale yidishe hayzer pravet men shabes.
ober nit in ale yidishe hayzer nidern arop di mlakhi-hshlum,
mlakhi-elyun, shvebn, trogn zikh in der luftn un filn on di shtub
mit a shtiler heylikayt, oder mit a heyliker shtilkayt funem
heylikn groysn libn tog shabes...
kapitl 59: an idilye
«orkhem oyf shabes ― a hebreisher meshoyrer bniminzon ― dantes genem un
bniminzons "emk ihushft u hkholere'' ― vi azoy a dikhter brot a shtikl
hering oyf koyln ― shabes baym tish ― "feyge-l#h di gabete'' kukt aroys
oyf shabes»
hobn an oyrekh oyf shabes iz geven nit nor a mitsve ― es iz
arayn in der teve, es iz gevorn a min regiles. azoy iz dos geven
bay baal-hbWishe yidn in yener tsayt. aza yid a balebos, vi Nokhem
rabinovitsh, lemoshl, hot nit gekont farshteyn, vos heyst zetsn zikh
shabes tsum tish on an oyrekh? dos volt geven bay im a farshterter
shabes.
|
פֿונעם יריד 253
דאָס שיטערע בערדל און קײַט עס מיט די צײן. ער האָט נישט קײן
װערטער, נאָר יעדער זיפֿץ רײַסט אַרױס אַ שטיק האַרץ. דערפֿאַר האָט זיך
אָבער די שטיפֿמאַמע צערעדט, גענומען באַדױערן, זאָגן, אַז עס געפֿעלט
איר ניט דער פּלאַן. ערשטנס, װאָס װעט די װעלט זאָגן? די װעלט װעט
זאָגן, געזאָגט זאָל זײ װערן פּרעהס מכּות, אַז שולדיק איז די שטיפֿמאַמע.
איז אײן מאָל אַװעק. און װידער ― װעמען מאַכט קאַליע אַ קינד, אַז ער
איז בײַ זײַן טאַטן? מער מיט אַ מױל, װינציקער מיט אַ מױל ― מע װעט
שױן דערמיט די יױך ניט פֿעט מאַכן... און אַז ס'איז געקומען צום
געזעגענען זיך, האָט זי געלאָזט אַ טרער.
אַרױסבאַגלײט דעם קונדס, האָט דער טאַטע גענומען בײַ אים
תּקיעת־כּף, אַז שבת איז ער אַ הײמישער. מילא, אַ גאַנצע װאָך ― װי די מעשׂה
איז. אָבער שבת ― אין גאָטעס װילן, שבת!... דאָס שטיקל נחת פֿאַר װאָס
זאָל ער אים ניט צוטײלן? ובפֿרט, אַז ס'איז פֿאַר אים אַלײן אַ גענוס און
אַ פֿאַרגעניגן. װאָרעם װוּ ריכט מען אָפּ אַזאַ שבת, װי בײַ זײַן טאַטן?
װער זאָגט אַזױ די „שלום־עליכמס“, װי זײַן טאַטע? בײַ װעמען קלינגט
אַזױ שײן דער „אשת־חיל־מי־ימצאָ“, װי בײַ אים? װער קאָן אַזױ זינגען
זמירות, װי זײַן טאַטע? און דער קידוש? אַלע ייִדן מאַכן קידוש. נאָר ניט
אױף אַלע ייִדן רוט די שכינה. אין אַלע ייִדישע הײַזער פּראַװעט מען שבת.
אָבער ניט אין אַלע ייִדישע הײַזער נידערן אַראָפּ די מלאַכי־השלום,
מלאַכי־עליון, שװעבן, טראָגן זיך אין דער לופֿטן און פֿילן אָן די שטוב
מיט אַ שטילער הײליקײט, אָדער מיט אַ הײליקער שטילקײט פֿונעם
הײליקן גרױסן ליבן טאָג שבת...
קאַפּיטל 59: אַן אידיליע
«אורחים אױף שבת ― אַ העברעיִשער משורר בנימינזאָן ― דאַנטעס גיהנום און
בנימינזאָנס „עמק יהושפֿט או החלירע“ ― װי אַזױ אַ דיכטער בראָט אַ שטיקל
הערינג אױף קױלן ― שבת בײַם טיש ― „פֿײגע־לאה די גבאיטע“ קוקט אַרױס
אױף שבת»
האָבן אַן אורח אױף שבת איז געװען ניט נאָר אַ מיצװה ― עס איז
אַרײַן אין דער טבֿע, עס איז געװאָרן אַ מין רגילות. אַזױ איז דאָס געװען
בײַ בעל־הבתּישע ייִדן אין יענער צײַט. אַזאַ ייִד אַ בעל־הבית, װי נחום
ראַבינאָװיטש, למשל, האָט ניט געקאָנט פֿאַרשטײן, װאָס הײסט זעצן זיך
שבת צום טיש אָן אַן אורח? דאָס װאָלט געװען בײַ אים אַ פֿאַרשטערטער
שבת.
|