58. ער גיט שטונדן
«דער פּשט פֿון „געבן שטונדן“ ― יונגע און אַלטע לערערס ־ דער כּוח פֿון
„גראַמאַטיק“ ― מע גײט צו אים מיט פּראָטעקציעס ― אין פּערעיאַסלאַװער
שטאָט־גאָרטן און בײַ דער שטיפֿמאַמע אין דער הײם ― דעם קאָלעקטאָרס פּשרה ―
ער באַקומט אַ שטעלע און פּאַקט זײַנע ביכער»
איצט איז שװער צו זאָגן, צו װעמען האָט געהערט די איניציאַטיװ,
דאָס הײסט, װעמען איז דאָס אײַנגעפֿאַלן צום ערשטן, אַז אַ בחורל, נאָך
קײן פֿולע זיבעצן יאָר ניט אַלט, נאָך קײן סימן פֿון װאָנצעלעך אױף דער
אײבערשטער ליפּ, נאָך נישט געענדיקט דעם גאַנצן קורס פֿון דער
„אויעזדנע“, ― זאָל ער שױן נעמען דאָס שטעקעלע אין האַנט, אַרױפֿװאַרפֿן
דאָס אױבעררעקל אױף די פּלײצעס אָן די אַרבל און שױן מאַרשירן פֿון
שטוב צו שטוב „געבן שטונדן“? „געבן שטונדן“ האָט געהײסן ―
לערנען מיט ייִנגלעך און מיט מײדלעך אַלץ, װאָס מע לערנט אין די קלאַסן,
אונטערנעמען זיך דורכגײן מיט זײ אַ געװיסן קורס און צוגרײטן זײ צו אַ
געװיסער צײַט, זײ זאָלן קאָנען אַרײַן אין די קלאַסן, אָדער אָפּגעבן
עקזאַמען.
אָפּגעבן עקזאַמען איז געװאָרן אַ גאַנג, ס'איז אַרײַן אין דער מאָדע.
אַלע און אַלע האָט זיך געגרײט צום עקזאַמען. ייִנגלעך און מײדלעך,
חתנים און יונגעלײַט, בעל־הביתלעך, ייִדן מיט בערד שױן ― האָבן זיך
אַ נעם געגעבן צו גאָװאָראָװס [Козьма Гаврилович Говоров 1820-1874] גראַמאַטיקע,
צו יעװטושעװסקיס [Василий Адрианович Евтушевский 1836-1888] אַריפֿמעטיקע,
צו סמירנאָװס [Капитон Иванович Смирнов 1825-1902] געאָגראַפֿיע,
צו דיסטרעװעגס [Friedrich Adolph Wilhelm Diesterweg 1790-1866] געאָמעטריע,
און גענומען לערנען אױף אױסװײניק „באַסני קרילאָװאַ[Иван Андреевич Крылов
1769-1844]“, שטודירן דאָס
װערטערבוך. ס'איז געװאָרן אַ מין עפּידעמיע ― עקזאַמענס! פֿאַרשטײט זיך, אַז
בײַ אַזאַ עפּידעמיע איז ניט געװען גענוג לערערס אין שטאָט.
פּראָפֿעסיאָנעלע ייִדישע לערערס זײַנען געװען אינגאַנצן צװײ: דער אַלטער
מאָניסאָװ ― איז ער געװען אָן צײן, געשפּיגן ניט גערעדט, און דערצו נאָך
טױב, װי די װאַנט; און דער ייִנגערער, נח בוסעל ― דער האָט געלערנט
פֿראַנצױז, געטראָגן אַ בלױען מונדיר, גלאַנצנדיקע שטיװל, און איז
געװען אַ יקרן, גענומען צו־טײַער. און װײַטער איז געװען איציע דער
שרײַבער און זײַן ברודער, אַבֿרהם דער שרײַבער ― בײדע אױסגעפּוצטע
ייִדלעך מיט רױטע בעקלעך־פּאַמפּעשקעס. די האָבן שױן גענומען צו
װאָלװל, זײַנען זײ אָבער געװען צעקריגט מיט דער רוסישער גראַמאַטיק
אױף מעסערשטעך און האָבן נישט געװוּסט, װי אַזױ עס לײגט זיך אױס
דאָס װאָרט „פּעטשעניעגי“. דאָס הײסט, זײ האָבן געװוּסט, אַז אינעם
װאָרט „פּעטשעניעגי“ באַדאַרף ערגעץ זײַן אַ „יאַט“, נאָר זײ האָבן ניט
|
|
58. er git shtundn
«der pshat fun "gebn shtundn'' ― yunge un alte lerers - der tsutsi-koyekh fun
"gramatik'' ― me geyt tsu im mit protektsyes ― in pereyaslaver
shtot-gortn un bay der shtifmame in der heym ― dem kolektors pshore ―
er bakumt a shtele un pakt zayne bikher»
itst iz shver tsu zogn, tsu vemen hot gehert di initsyativ,
dos heyst, vemen iz dos ayngefaln tsum ershtn, az a bokherl, nokh
keyn fule zibetsn yor nit alt, nokh keyn simen fun vontselekh oyf der
eybershter lip, nokh nisht geendikt dem gantsn kurs fun der
"oyezdne'', ― zol er shoyn nemen dos shtekele in hant, aroyfvarfn
dos oyberrekl oyf di pleytses on di arbl un shoyn marshirn fun
shtub tsu shtub "gebn shtundn''? "gebn shtundn'' hot geheysn ―
lernen mit yinglekh un mit meydlekh alts, vos me lernt in di klasn,
unternemen zikh durkhgeyn mit zey a gevisn kurs un tsugreytn zey tsu a
geviser tsayt, zey zoln konen arayn in di klasn, oder opgebn
ekzamen.
opgebn ekzamen iz gevorn a gang, s'iz arayn in der mode.
ale un ale hot zikh gegreyt tsum ekzamen. yinglekh un meydlekh,
khasonem un yungelayt, baleboslekh, yidn mit berd shoyn ― hobn zikh
a nem gegebn tsu govorovs [Козьма �,,аврилови�^oy �,,оворов
1820-1874] gramatike,
tsu yevtushevskis [�―асилий Адрианови�^oy �...втушевский
1836-1888] arifmetike,
tsu smirnovs [Капитон Иванови�^oy Смирнов 1825-1902]
geografye,
tsu distrevegs [Friedritsh yidolph Wilhelm Diesterueg 1790-1866] geometrye,
un genumen lernen oyf oysveynik "basni krilova[Иван Андрееви�^oy
Крылов
1769-1844]'', shtudirn dos
verterbukh. s'iz gevorn a min epidemye ― ekzamens! farshteyt zikh, az
bay aza epidemye iz nit geven genug lerers in shtot.
profesyonele yidishe lerers zaynen geven ingantsn tsvey: der alter
monisov ― iz er geven on tseyn, geshpign nit geredt, un dertsu nokh
toyb, vi di vant; un der yingerer, Noyekh busel ― der hot gelernt
frantsoyz, getrogn a bloyen mundir, glantsndike shtivl, un iz
geven a yakren, genumen tsu-tayer. un vayter iz geven itsye der
shrayber un zayn bruder, eyvrom der shrayber ― beyde oysgeputste
yidlekh mit royte beklekh-pampeshkes. di hobn shoyn genumen tsu
volvl, zaynen zey ober geven tsekrigt mit der rusisher gramatik
oyf mesershtekh un hobn nisht gevust, vi azoy es leygt zikh oys
dos vort "petshenyegi''. dos heyst, zey hobn gevust, az inem
vort "petshenyegi'' badarf ergets zayn a "yat'', nor zey hobn nit
|
58. ער גיט שטונדן
«דער פּשט פֿון „געבן שטונדן“ ― יונגע און אַלטע לערערס ־ דער כּוח פֿון
„גראַמאַטיק“ ― מע גײט צו אים מיט פּראָטעקציעס ― אין פּערעיאַסלאַװער
שטאָט־גאָרטן און בײַ דער שטיפֿמאַמע אין דער הײם ― דעם קאָלעקטאָרס פּשרה ―
ער באַקומט אַ שטעלע און פּאַקט זײַנע ביכער»
איצט איז שװער צו זאָגן, צו װעמען האָט געהערט די איניציאַטיװ,
דאָס הײסט, װעמען איז דאָס אײַנגעפֿאַלן צום ערשטן, אַז אַ בחורל, נאָך
קײן פֿולע זיבעצן יאָר ניט אַלט, נאָך קײן סימן פֿון װאָנצעלעך אױף דער
אײבערשטער ליפּ, נאָך נישט געענדיקט דעם גאַנצן קורס פֿון דער
„אויעזדנע“, ― זאָל ער שױן נעמען דאָס שטעקעלע אין האַנט, אַרױפֿװאַרפֿן
דאָס אױבעררעקל אױף די פּלײצעס אָן די אַרבל און שױן מאַרשירן פֿון
שטוב צו שטוב „געבן שטונדן“? „געבן שטונדן“ האָט געהײסן ―
לערנען מיט ייִנגלעך און מיט מײדלעך אַלץ, װאָס מע לערנט אין די קלאַסן,
אונטערנעמען זיך דורכגײן מיט זײ אַ געװיסן קורס און צוגרײטן זײ צו אַ
געװיסער צײַט, זײ זאָלן קאָנען אַרײַן אין די קלאַסן, אָדער אָפּגעבן
עקזאַמען.
אָפּגעבן עקזאַמען איז געװאָרן אַ גאַנג, ס'איז אַרײַן אין דער מאָדע.
אַלע און אַלע האָט זיך געגרײט צום עקזאַמען. ייִנגלעך און מײדלעך,
חתנים און יונגעלײַט, בעל־הביתלעך, ייִדן מיט בערד שױן ― האָבן זיך
אַ נעם געגעבן צו גאָװאָראָװס [Козьма Гаврилович Говоров 1820-1874] גראַמאַטיקע,
צו יעװטושעװסקיס [Василий Адрианович Евтушевский 1836-1888] אַריפֿמעטיקע,
צו סמירנאָװס [Капитон Иванович Смирнов 1825-1902] געאָגראַפֿיע,
צו דיסטרעװעגס [Friedrich Adolph Wilhelm Diesterweg 1790-1866] געאָמעטריע,
און גענומען לערנען אױף אױסװײניק „באַסני קרילאָװאַ[Иван Андреевич Крылов
1769-1844]“, שטודירן דאָס
װערטערבוך. ס'איז געװאָרן אַ מין עפּידעמיע ― עקזאַמענס! פֿאַרשטײט זיך, אַז
בײַ אַזאַ עפּידעמיע איז ניט געװען גענוג לערערס אין שטאָט.
פּראָפֿעסיאָנעלע ייִדישע לערערס זײַנען געװען אינגאַנצן צװײ: דער אַלטער
מאָניסאָװ ― איז ער געװען אָן צײן, געשפּיגן ניט גערעדט, און דערצו נאָך
טױב, װי די װאַנט; און דער ייִנגערער, נח בוסעל ― דער האָט געלערנט
פֿראַנצױז, געטראָגן אַ בלױען מונדיר, גלאַנצנדיקע שטיװל, און איז
געװען אַ יקרן, גענומען צו־טײַער. און װײַטער איז געװען איציע דער
שרײַבער און זײַן ברודער, אַבֿרהם דער שרײַבער ― בײדע אױסגעפּוצטע
ייִדלעך מיט רױטע בעקלעך־פּאַמפּעשקעס. די האָבן שױן גענומען צו
װאָלװל, זײַנען זײ אָבער געװען צעקריגט מיט דער רוסישער גראַמאַטיק
אױף מעסערשטעך און האָבן נישט געװוּסט, װי אַזױ עס לײגט זיך אױס
דאָס װאָרט „פּעטשעניעגי“. דאָס הײסט, זײ האָבן געװוּסט, אַז אינעם
װאָרט „פּעטשעניעגי“ באַדאַרף ערגעץ זײַן אַ „יאַט“, נאָר זײ האָבן ניט
|