224 שלום עליכם
רעפּעטיציע מיט זײַנע בנים, װאָס שפּילן אױף אַלערלײ אינסטרומענטן. און
דעמאָלט איז געװען אים ניט אָפּצורײַסן און ניט אָפּצוטרײַבן.
יהושע־העשלס בנים האָבן דאָס באַמערקט, האָט דער עלטערער, העמעלע, אים
מכבד געװען אײן מאָל מיטן סמיטשיק, דאָס אַנדערע מאָל מיט אַ קװאָרט
װאַסער ― עס האָט אָבער ניט געהאָלפֿן. דורך אײן ציגאַר טיטון איז מען
מיט העמעלען געװאָרן חבֿר, און שלום איז געװאָרן אַ בן־בית בײַ
יהושע־העשל דעם כּלי־זמר, נישט דורכגעלאָזט קײן אײן רעפּעטיציע ― און
רעפּעטיציעס זײַנען געװען דאָרט אַלע מאָנטיק און דאָנערשטיק, ― און
דורך זײ האָט ער זיך באַקענט מיטן גאַנצן בינטל מוזיקאַנטן, מיט דער
גאַנצער קלעזמערשער משפּחה, מיט זײערע װײַבער און קינדער, מיט אַלע
זײערע זיטן און מינהגים, מיט זײער אַרטיסטיש ציגײַנער־לעבן, און אַפֿילו
מיט זײער שפּראַך, „כּלי־זמר־לשון“, װעלכעס ער האָט דערנאָכדעם, שױן
אַלס שלום עליכם, טײלװײַז אױסגענוצט אין זײַנע װערק:
„אױפֿן פֿידל“, „סטעמפּעניו“, „בלאָנדזשענדע שטערן“ און אַנדערע.
אַלזאָ, װי איר זעט, איז אין לערנען פֿידל שפּילן ניט געװען קײן
מניעה. געהערט האָט ער געהאַט גענוג. אַ טאַלאַנט, זאָגט בנציון דער
כּלי־זמר, האָט ער אױך געהאַט. װאָס זשע נאָך פֿעלט? אײן אינסטרומענט,
אַ פֿידל. און אַ פֿידל קאָסט געלט, און קײן געלט איז נישטאָ! װאָס טוט
מען? ― דאַרף מען, הײסט דאָס, קריגן געלט... אָט דאָ, בײַ דעם געלט
קריגן, האָט זיך געטראָפֿן אַ מעשׂה, אַ קאָמישע, נאָר אַ טרױעריקע. אַ מין
טראַגי־קאָמעדיע.
54. לא־תגנובֿ!
«דעם אורחס בײַטעלע מיט קלײנגעלט ― ער באַגײט אַ גנבֿה און האָט חרטה ―
װי אַזױ װערט מען פּטור פֿונעם בײַטעלע?»
צװישן די אורחים, װאָס האָבן זיך אָפּגעשטעלט בײַ די
ראַבינאָװיטשעס אין „אײַנפֿאָר“, איז געװען אײנער אַ באַשטענדיקער אורח, אַ
ייִד אַ ליטװאַק, אַ תּבֿואה־הענדלער פֿון פּינסק, מיטן נאָמען װאָלפֿסאָן. דער
װאָלפֿסאָן פֿלעגט אײַנשטײן חדשים־לאַנג און האָט זיך געהאַט זײַן
שטענדיקן חדר, װאָס מע האָט אים גערופֿן „װאָלפֿסאָנס חדר“ (אַפֿילו דעמאָלט,
װען װאָלפֿסאָן אַלײן איז גאָר געװען אין פּינסק). און אױך אַ סאַמאָװאַר
אַ באַזונדערן האָט ער געהאַט ― „װאָלפֿסאָנס סאַמאָװאַרל“. און געװען
איז דער װאָלפֿסאָן בײַ די ראַבינאָװיטשעס אַ מענטש אַ הײמישער, געגעסן
|
|
224 sholem aleykhem
repetitsye mit zayne bonem, vos shpiln oyf alerley instrumentn. un
demolt iz geven im nit optsuraysn un nit optsutraybn.
ihushe-heshls bonem hobn dos bamerkt, hot der elterer, hemele, im
mekhabed geven eyn mol mitn smitshik, dos andere mol mit a kvort
vaser ― es hot ober nit geholfn. durkh eyn tsigar titun iz men
mit hemelen gevorn khaver, un sholem iz gevorn a bn-bes bay
ihushe-heshl dem Kli-zemer, nisht durkhgelozt keyn eyn repetitsye ― un
repetitsyes zaynen geven dort ale montik un donershtik, ― un
durkh zey hot er zikh bakent mitn gantsn bintl muzikantn, mit der
gantser klezmersher mishpokhe, mit zeyere vayber un kinder, mit ale
zeyere zitn un minhogem, mit zeyer artistish tsigayner-lebn, un afile
mit zeyer shprakh, "Kli-zmr-loshn'', velkhes er hot dernokhdem, shoyn
als sholem aleykhem, teylvayz oysgenutst in zayne verk:
"oyfn fidl'', "stempenyu'', "blondzhende shtern'' un andere.
alzo, vi ir zet, iz in lernen fidl shpiln nit geven keyn
meniye. gehert hot er gehat genug. a talant, zogt bntsyun der
Kli-zemer, hot er oykh gehat. vos zhe nokh felt? eyn instrument,
a fidl. un a fidl kost gelt, un keyn gelt iz nishto! vos tut
men? ― darf men, heyst dos, krign gelt... ot do, bay dem gelt
krign, hot zikh getrofn a mayse, a komishe, nor a troyerike. a min
tragi-komedye.
54. l#-TgnuB!
«dem oyrekhs baytele mit kleyngelt ― er bageyt a ganeyve un hot kharote ―
vi azoy vert men poter funem baytele?»
tsvishn di orkhem, vos hobn zikh opgeshtelt bay di
rabinovitshes in "aynfor'', iz geven eyner a bashtendiker oyrekh, a
yid a litvak, a tvue-hendler fun pinsk, mitn nomen volfson. der
volfson flegt aynshteyn Hdshim-lang un hot zikh gehat zayn
shtendikn kheyder, vos me hot im gerufn "volfsons kheyder'' (afile demolt,
ven volfson aleyn iz gor geven in pinsk). un oykh a samovar
a bazundern hot er gehat ― "volfsons samovarl''. un geven
iz der volfson bay di rabinovitshes a mentsh a heymisher, gegesn
|
224 שלום עליכם
רעפּעטיציע מיט זײַנע בנים, װאָס שפּילן אױף אַלערלײ אינסטרומענטן. און
דעמאָלט איז געװען אים ניט אָפּצורײַסן און ניט אָפּצוטרײַבן.
יהושע־העשלס בנים האָבן דאָס באַמערקט, האָט דער עלטערער, העמעלע, אים
מכבד געװען אײן מאָל מיטן סמיטשיק, דאָס אַנדערע מאָל מיט אַ קװאָרט
װאַסער ― עס האָט אָבער ניט געהאָלפֿן. דורך אײן ציגאַר טיטון איז מען
מיט העמעלען געװאָרן חבֿר, און שלום איז געװאָרן אַ בן־בית בײַ
יהושע־העשל דעם כּלי־זמר, נישט דורכגעלאָזט קײן אײן רעפּעטיציע ― און
רעפּעטיציעס זײַנען געװען דאָרט אַלע מאָנטיק און דאָנערשטיק, ― און
דורך זײ האָט ער זיך באַקענט מיטן גאַנצן בינטל מוזיקאַנטן, מיט דער
גאַנצער קלעזמערשער משפּחה, מיט זײערע װײַבער און קינדער, מיט אַלע
זײערע זיטן און מינהגים, מיט זײער אַרטיסטיש ציגײַנער־לעבן, און אַפֿילו
מיט זײער שפּראַך, „כּלי־זמר־לשון“, װעלכעס ער האָט דערנאָכדעם, שױן
אַלס <<שלום עליכם>>, טײלװײַז אױסגענוצט אין זײַנע װערק:
„אױפֿן פֿידל“, „סטעמפּעניו“, „בלאָנדזשענדע שטערן“ און אַנדערע.
אַלזאָ, װי איר זעט, איז אין לערנען פֿידל שפּילן ניט געװען קײן
מניעה. געהערט האָט ער געהאַט גענוג. אַ טאַלאַנט, זאָגט בנציון דער
כּלי־זמר, האָט ער אױך געהאַט. װאָס זשע נאָך פֿעלט? אײן אינסטרומענט,
אַ פֿידל. און אַ פֿידל קאָסט געלט, און קײן געלט איז נישטאָ! װאָס טוט
מען? ― דאַרף מען, הײסט דאָס, קריגן געלט... אָט דאָ, בײַ דעם געלט
קריגן, האָט זיך געטראָפֿן אַ מעשׂה, אַ קאָמישע, נאָר אַ טרױעריקע. אַ מין
טראַגי־קאָמעדיע.
54. לא־תגנובֿ!
«דעם אורחס בײַטעלע מיט קלײנגעלט ― ער באַגײט אַ גנבֿה און האָט חרטה ―
װי אַזױ װערט מען פּטור פֿונעם בײַטעלע?»
צװישן די אורחים, װאָס האָבן זיך אָפּגעשטעלט בײַ די
ראַבינאָװיטשעס אין „אײַנפֿאָר“, איז געװען אײנער אַ באַשטענדיקער אורח, אַ
ייִד אַ ליטװאַק, אַ תּבֿואה־הענדלער פֿון פּינסק, מיטן נאָמען װאָלפֿסאָן. דער
װאָלפֿסאָן פֿלעגט אײַנשטײן חדשים־לאַנג און האָט זיך געהאַט זײַן
שטענדיקן חדר, װאָס מע האָט אים גערופֿן „װאָלפֿסאָנס חדר“ (אַפֿילו דעמאָלט,
װען װאָלפֿסאָן אַלײן איז גאָר געװען אין פּינסק). און אױך אַ סאַמאָװאַר
אַ באַזונדערן האָט ער געהאַט ― „װאָלפֿסאָנס סאַמאָװאַרל“. און געװען
איז דער װאָלפֿסאָן בײַ די ראַבינאָװיטשעס אַ מענטש אַ הײמישער, געגעסן
|