220 שלום עליכם
דאָס בחורל „אױסשליסן“. דער טאַטע האָט געװײנט מיט טרערן און האָט
נעבעך געמוזט גײן צום אָדון צום דירעקטאָר (סמאָטריטעל), בעטן פֿאַר
זײַן זון רחמים, און נאָר צו פֿאַרדאַנקען דאָס, װאָס ער איז געװען אײנער
פֿון די בעסטע תּלמידים אין קלאַס, אַ סטיפּענדיאַנט, האָט מען אױף אים
געלײגט כּבֿוד, רחמנות געהאַט אױפֿן טאַטן און ניט „אױסגעשלאָסן“.
דערפֿאַר האָבן די לערערס געבענטשט דעם תּלמיד מיט אַ נײַעם נאָמען. אַז
זײ האָבן אים באַדאַרפֿט אַרױסרופֿן אין קלאַס צו דעם ברעט, האָבן זײ
ניט געזאָגט, װי ביז אַהער: ראַבינאָװיטש! זײ האָבן אים אַרױסגערופֿן
אָדער „כודאָזשניק [художник]“ (מאָלער), אָדער „פּיסאַטעל“ (שריפֿטשטעלער). און
צעצױגן האָט מען דאָס װאָרט אױף דרײַ קלאַפֿטער די לענג:
― פּי ־ סאַ ־ טעל!...
אָט דער נאָמען איז אים פֿאַרבליבן אױף לאַנג, שױן ביזן סוף.
53. צװישן חזנים און כּלי־זמרים
«אַ מעשׂה מיט אַ ייִדיש ביכל, װאָס רופֿט אַרױס געלעכטער ― חזנים מיט אַ
„קאָלאַװראַטור“ ― יהושע־העשל דער כּלי־זמר מיט זײַן כאַליאַסטרע ―
דער יצר־הרע פֿון פֿידל»
צו „שרײַבערײַ“ האָט דער העלד פֿון דער דאָזיקער ביאָגראַפֿיע געהאַט
אַ נײגונג פֿון תּמיד אָן. זײַן אידעאַל איז געװען צו זײַן אַ מחבר, אַ
שרײַבער, ניט נאָר מיטן קרײַדל אױף די װענט, נאָר טאַקע באמת אַ שרײַבער,
אַ פֿאַרפֿאַסער פֿון אַ בוך. אױף אים האָט נבֿיאות געזאָגט נאָך זײַן אַלטער
פֿרײַנד דער קאָלעקטאָר, אַז ער װעט אַמאָל זײַן אַ שריפֿטשטעלער און
װעט שרײַבן העברעיִש, אַזױ װי צעדערבױם, גאָטלױבער, יהל″ל
[יהודה־לײב לעװין 1844-1925] און נאָך
אַ סך אַנדערע „גדולים“. האָט אָבער אַרנאָלד פֿון די פּידװאָרקעס
געדרונגען פֿאַרקערט: אַז אױב אָט ― דער חבֿרה־מאַן װעט אַמאָל שרײַבן,
װעט ער שױן זײַן בעסער אַ רוסישער שרײַבער, ניט קײן העברעיִשער.
אין „המליץ“, האָט ער געזאָגט, זײַנען פֿאַראַן אָן אים גענוג דילעטאַנטן,
איגנאָראַנטן, מלמדים און בטלנים! ניט צעדערבױם, ניט גאָטלױבער, ניט
יהל″ל נאָר טורגעניעװ [Иван Сергеевич Тургенев 1818-1883] און
גאָגאָל [Николай Гоголь 1809-1852], פּושקין [Александр Сергеевич Пушкин
1799-1837] און לערמאָנטאָװ [Михаил Юрьевич Лермонтов 1814-1841] ― אָט װער עס באַדאַרף אים שטײן פֿאַר די אױגן!...
מיט אײנעם װאָרט, אָדער העברעיִש, אָדער רוסיש. אַז דער
„חבֿרהמאַן“ װעט אַמאָל שרײַבן ייִדיש ― דאָס איז קײנעם אױף די געדאַנקען
ניט געקומען, װאָרעם ייִדיש איז דען אױך אַ שפּראַך? דאָס הײסט, רײדן
|
|
220 sholem aleykhem
dos bokherl "oysshlisn''. der tate hot geveynt mit trern un hot
nebekh gemuzt geyn tsum odn tsum direktor (smotritel), betn far
zayn zun rakhomem, un nor tsu fardanken dos, vos er iz geven eyner
fun di beste talmidem in klas, a stipendyant, hot men oyf im
geleygt koved, rakhmones gehat oyfn tatn un nit "oysgeshlosn''.
derfar hobn di lerers gebentsht dem talmed mit a nayem nomen. az
zey hobn im badarft aroysrufn in klas tsu dem bret, hobn zey
nit gezogt, vi biz aher: rabinovitsh! zey hobn im aroysgerufn
oder "khudozhnik [художник]'' (moler), oder "pisatel'' (shriftshteler).
un
tsetsoygn hot men dos vort oyf dray klafter di leng:
― pi - sa - tel!...
ot der nomen iz im farblibn oyf lang, shoyn bizn suf.
53. tsvishn khazonem un Kli-zMiryem
«a mayse mit a yidish bikhl, vos ruft aroys gelekhter ― khazonem mit a
"kolavratur'' ― ihushe-heshl der Kli-zemer mit zayn khalyastre ―
der itsr-hre fun fidl»
tsu "shrayberay'' hot der held fun der doziker byografye gehat
a neygung fun tomed on. zayn ideal iz geven tsu zayn a mekhaber, a
shrayber, nit nor mitn kraydl oyf di vent, nor take beemes a shrayber,
a farfaser fun a bukh. oyf im hot neviyes gezogt nokh zayn alter
fraynd der kolektor, az er vet amol zayn a shriftshteler un
vet shraybn hebreish, azoy vi tsederboym, gotloyber, ihl″l
[ihudh-leyb levin 1844-1925] un nokh
a sakh andere "gedoylem''. hot ober arnold fun di pidvorkes
gedrungen farkert: az oyb ot ― der khevre-man vet amol shraybn,
vet er shoyn zayn beser a rusisher shrayber, nit keyn hebreisher.
in "hmlits'', hot er gezogt, zaynen faran on im genug diletantn,
ignorantn, melamdem un batlonem! nit tsederboym, nit gotloyber, nit
ihl″l nor turgenyev [Иван Сергееви�^oy Тургенев 1818-1883]
un
gogol [Николай �,,оголь 1809-1852], pushkin [Александр
Сергееви�^oy Пушкин
1799-1837] un lermontov [Михаил Юрьеви�^oy Лермонтов
1814-1841] ― ot ver es badarf im shteyn far di oygn!...
mit eynem vort, oder hebreish, oder rusish. az der
"khevre-man'' vet amol shraybn yidish ― dos iz keynem oyf di gedanken
nit gekumen, vorem yidish iz den oykh a shprakh? dos heyst, reydn
|
220 שלום עליכם
דאָס בחורל „אױסשליסן“. דער טאַטע האָט געװײנט מיט טרערן און האָט
נעבעך געמוזט גײן צום אָדון צום דירעקטאָר (סמאָטריטעל), בעטן פֿאַר
זײַן זון רחמים, און נאָר צו פֿאַרדאַנקען דאָס, װאָס ער איז געװען אײנער
פֿון די בעסטע תּלמידים אין קלאַס, אַ סטיפּענדיאַנט, האָט מען אױף אים
געלײגט כּבֿוד, רחמנות געהאַט אױפֿן טאַטן און ניט „אױסגעשלאָסן“.
דערפֿאַר האָבן די לערערס געבענטשט דעם תּלמיד מיט אַ נײַעם נאָמען. אַז
זײ האָבן אים באַדאַרפֿט אַרױסרופֿן אין קלאַס צו דעם ברעט, האָבן זײ
ניט געזאָגט, װי ביז אַהער: ראַבינאָװיטש! זײ האָבן אים אַרױסגערופֿן
אָדער „כודאָזשניק [художник]“ (מאָלער), אָדער „פּיסאַטעל“ (שריפֿטשטעלער). און
צעצױגן האָט מען דאָס װאָרט אױף דרײַ קלאַפֿטער די לענג:
― פּי ־ סאַ ־ טעל!...
אָט דער נאָמען איז אים פֿאַרבליבן אױף לאַנג, שױן ביזן סוף.
53. צװישן חזנים און כּלי־זמרים
«אַ מעשׂה מיט אַ ייִדיש ביכל, װאָס רופֿט אַרױס געלעכטער ― חזנים מיט אַ
„קאָלאַװראַטור“ ― יהושע־העשל דער כּלי־זמר מיט זײַן כאַליאַסטרע ―
דער יצר־הרע פֿון פֿידל»
צו „שרײַבערײַ“ האָט דער העלד פֿון דער דאָזיקער ביאָגראַפֿיע געהאַט
אַ נײגונג פֿון תּמיד אָן. זײַן אידעאַל איז געװען צו זײַן אַ מחבר, אַ
שרײַבער, ניט נאָר מיטן קרײַדל אױף די װענט, נאָר טאַקע באמת אַ שרײַבער,
אַ פֿאַרפֿאַסער פֿון אַ בוך. אױף אים האָט נבֿיאות געזאָגט נאָך זײַן אַלטער
פֿרײַנד דער קאָלעקטאָר, אַז ער װעט אַמאָל זײַן אַ שריפֿטשטעלער און
װעט שרײַבן העברעיִש, אַזױ װי צעדערבױם, גאָטלױבער, יהל″ל
[יהודה־לײב לעװין 1844-1925] און נאָך
אַ סך אַנדערע „גדולים“. האָט אָבער אַרנאָלד פֿון די פּידװאָרקעס
געדרונגען פֿאַרקערט: אַז אױב אָט ― דער חבֿרה־מאַן װעט אַמאָל שרײַבן,
װעט ער שױן זײַן בעסער אַ רוסישער שרײַבער, ניט קײן העברעיִשער.
אין „המליץ“, האָט ער געזאָגט, זײַנען פֿאַראַן אָן אים גענוג דילעטאַנטן,
איגנאָראַנטן, מלמדים און בטלנים! ניט צעדערבױם, ניט גאָטלױבער, ניט
יהל″ל נאָר <<טורגעניעװ>> [Иван Сергеевич Тургенев 1818-1883] און
<<גאָגאָל>> [Николай Гоголь 1809-1852], <<פּושקין>> [Александр Сергеевич Пушкин
1799-1837] און <<לערמאָנטאָװ>> [Михаил Юрьевич Лермонтов 1814-1841] ― אָט װער עס באַדאַרף אים שטײן פֿאַר די אױגן!...
מיט אײנעם װאָרט, אָדער העברעיִש, אָדער רוסיש. אַז דער
„חבֿרהמאַן“ װעט אַמאָל שרײַבן <<ייִדיש>> ― דאָס איז קײנעם אױף די געדאַנקען
ניט געקומען, װאָרעם ייִדיש איז דען אױך אַ שפּראַך? דאָס הײסט, רײדן
|