מאָטל פּײסי דעם חזנס: 1.15: קראָקע מיט לעמבערג

שלום עליכם

פֿון www.cs.uky.edu/~raphael/yiddish/sholemAleykhem/contents.html

קראָקע מיט לעמבערג
― א. ―

לעמבערג, זעט איר, איז שױן גאָרנישט דאָס, װאָס בראָד. ערשטנס, די שטאָט אַלײן. רײן, ברײט, ציכטיק, שײן ― פֿאַרנעמט אַן אױג! דאָס הײסט, ס'איז פֿאַראַן אין לעמבערג אױך אַזעלכע גאַסן, װי אין בראָד, װאָס אַז מע גײט אין מיטן זומער, דאַרף מען אָנטאָן טיפֿע קאַלאָשן און פֿאַרשטעלן די נאָז. דערפֿאַר אָבער איז פֿאַראַן אין מיטן שטאָט אַ גאָרטן, װאָס אַלע מעגן דאָרטן גײן שפּאַצירן, אַפֿילו ציגן. אַ פֿרײַע מדינה. שבת גײען ייִדן מיט שטרײַמלעך פֿראַנק און פֿרײַ אַף אַלע גאַסן, און קײנער זאָגט זײ נישט אַ װאָרט. הײַנט די מענטשן? גאָלד און זילבער! מײַן מאַמע זאָגט, אַז פֿון בראָד ביז לעמבערג איז אַזאַ חילוק, װי פֿון טאָג צו נאַכט. מײַן ברודער אליהו זאָגט, אַז עס טוט אים באַנג, װאָס באַ דער גרענעץ שטײט פֿריִער בראָד און נאָכדעם לעמבערג. עס װאָלט באַדאַרפֿט, זאָגט ער, זײַן פֿאַרקערט. גיט אים אונדזער חבֿר פּיניע צו פֿאַרשטײן, אַז דערפֿאַר איז לעמבערג בעסער פֿון בראָד, װײַל עס שטײט װײַטער פֿון דער גרענעץ און נענטער צו אַמעריקע. זאָגט אים אליהו: „אַ פֿאָלג מיך אַ גאַנג! װוּ איז לעמבערג און װוּ איז אַמעריקע!“ זאָגט אים פּיניע, אַז װאָס ס'איז שײך צו שטעט, מעג ער זיך נאָך דערװײַלע לערנען באַ אים, װאָרעם ער האָט געלערנט געאָגראַפֿיע. זאָגט אים מײַן ברודער אליהו: „אַז דו האָסט געלערנט געאָגראַפֿיע, זאָג זשע מיר, װוּ איז דער קאָמיטעט?“ ― „װאָסער קאָמיטעט?“ ― „דער עמיגראַנטן־קאָמיטעט!“ ― „אַ סמיכות־הפּרשה! װאָס געהער זיך עס אָן מיט געאָגראַפֿיע?“ ― „דער װאָס װײס געאָגראַפֿיע, דער דאַרף װיסן אַלצדינג“. אַזױ זאָגט צו אים מײַן ברודער אליהו, און מיר פֿרעגן זיך נאָך אַפֿן קאָמיטעט. װעמען מיר פֿרעגן, װײס קײנער נישט. אַ מאָדנע שטאָט.

― זײ װײסן, נאָר זײ װילן נישט זאָגן!

אַזױ פּסקנט מײַן שװעגערן ברכה. איר געפֿעלט קײן זאַך נישט. אַף לעמבערג האָט זי אױך אַ חסרון: צו ברײטע גאַסן. אַ חסרון ― די כּלה איז צו שײן. אונדזער חבֿר פּיניעס װײַב טײַבל האָט אַן אַנדער חסרון אַף לעמבערג. דהײַנו? למאַי זאָגט מען באַ אונדז „קראָקע מיט לעמבערג“? אַז מען עסט אַ זױערע זאַך, זאָגט מען: „ס'איז אַזױ זױער, אַז מע קאָן דערזען קראָקע מיט לעמבערג“. אָדער אַז מע דערלאַנגט אײנעם אַ גוטן פּאַטש, זאָגט מען, אַז „ער האָט דערזען קראָקע מיט לעמבערג“.

בקיצור, די װײַבער האָבן שױן אַזאַ טבֿע. זעלטן זײ זאָל עפּעס געפֿעלן!...

                                     ― ב. ―

מיר האָבן זיך שױן דערפֿרעגט צום קאָמיטעט. אַ הױכע שטוב מיט אַ רױטן דאַך. פֿריִער דאַרף מען שטײן אַ ביסל אינדרױסן. דאָס הײסט, נישט אַ ביסל, נאָר אַ סך. נאָכדעם עפֿנט מען די טיר. דאַרף מען גײן אַף טרעפּ. אַז מע קומט אַרױף, טרעפֿט מען א סך מענטשן. צום מײנסטן, אונדזערע רוסישע, עמיגראַנטן רופֿט מען זײ. כּמעט אַלע זײַנען זײ הונגעריק און אַלע האָבן קלײנע זײגעדיקע קינדער. די װאָס האָבן נישט קײן זײגעדיקע קינדער זײַנען אױך הונגעריק. מע הײסט זײ קומען מאָרגן. מאָרגן זאָגט מען זײ װידעראַמאָל, זײ זאָלן קומען מאָרגן. מײַן מאַמע באַקענט זיך מיט אַ סך װײַבער. איטלעכע פֿון זײ האָט אַף זיך אַן אַנדער אומגליק. פֿאַרגלײַכן, זאָגט זי, איר אומגליק מיט זײערע אומגליקן, קומט אױס, אַז זי איז נאָך אײנע אַ גליקלעכע! אַ סך פֿון זײ זײַנען אַנטלאָפֿענע פֿון פּאָגראָמען. װאָס זײ דערצײלן זיך אָן איז אַ גװאַלד! אַלע פֿאָרן זײ קײן אַמעריקע, און קײנער האָט נישט מיט װאָס. אַ סך פֿון זײ האָט מען אָפּגעשיקט צוריק. אײניקע גיט מען אַרבעט. אײניקע שיקט מען אָפּ קײן קראָקע. דאָרט איז, זאָגט מען, דער אמתער קאָמיטעט. װאָס זשע איז דאָ? ― זײ װײסן אַלײן נישט. מע הײסט זײ קומען מאָרגן, קומען זײ. װוּ איז דער קאָמיטעט? אָט דאָס איז דאָך דער קאָמיטעט. װער איז דער קאָמיטעט? זײ זאָלן אַזױ װיסן פֿון בײז! עס קומט אַרײַן אַ הױכער פּאַרשױן מיט אַ געשטופּלט פּנים און מיט גוטע לאַכנדיקע אױגן.

― אָט דאָס איז אײנער פֿונעם קאָמיטעט. ער איז אַ דאָקטער.

דער דאָקטער מיט די גוטע לאַכנדיקע אױגן זעצט זיך אַװעק אַף אַ שטול. אַלע מינוט גײט צו צו אים אַן אַנדער עמיגראַנט און טענהט עפּעס, מאַכט מיט די הענט. דער דאָקטער הערט אים אױס און ענטפֿערט אים, אַז ער איז אײן מענטש אַלײן. ער קאָן גאָרנישט העלפֿן. פֿאַראַן, זאָגט ער, באַ אונדז אַ קאָמיטעט פֿון עטלעכע און דרײַסיק פּאַרשױן, נאָר קײנער װיל נישט קומען. װאָס קאָן איך, אײן מענטש אַלײן, טאָן?

די עמיגראַנטן װילן נישט װיסן, װאָס ער איז אײן מענטש אַלײן. זײ קאָנען דאָ מער נישט זיצן. זײ האָבן שױן אױפֿגעגעסן פֿון זיך װאָס זײ האָבן געהאַט. זײ זאָגן, אָדער מע זאָל זײ געבן בילעטן קײן אַמעריקע, אָדער מע זאָל זײ אָפּשיקן צוריק. דער דאָקטער טענהט, אַז ער קאָן זײ נאָר שיקן קײן קראָקע, אױב זײ װילן. דאָרט איז דאָ אַ קאָמיטעט. אפֿשר װעט זײ יענער קאָמיטעט עפּעס קאָנען העלפֿן. די עמיגראַנטן הערן דאָס אױס און זאָגן, אַז זײ האָבן נישט דערװײַל פֿונװאַנען אַ טאָג איבערצולעבן. דער דאָקטער נעמט אַרױס דאָס בײַטעלע און שענקט אַ מטבע. די עמיגראַנטן באַטראַכטן די מטבע און גײען אַװעק. עס קומען אָן נײַע עמיגראַנטן. זײ פֿאַלן, זאָגן זײ, מיטן פּנים צו דער ערד.

― װאָס װילט איר? ― טענהט נעבעך דער דאָקטער.

― מיר װילן עסן! ― זאָגן די עמיגראַנטן.

― אָט האָט מען מיר געבראַכט עסן, עסט.

אַזױ זאָגט זײ דער דאָקטער מיט די גוטע לאַכנדיקע אױגן און ער װײַזט זײ אַפֿן אָנבײַסן, װאָס מע האָט אים געבראַכט: קאַװע מיט װײַסע בולקעלעך. ער זאָגט, אַז ער מײנט דאָס ערנסט. ער גיט זײ אַװעק זײַן אָנבײַסן. װאָס זאָל ער טאָן, אײן מענטש אַלײן? די עמיגראַנטן באַדאַנקען אים. זײ זאָגן, אַז נישט פֿאַר זיך בעטן זײ, פֿאַר זײערע קינדער נעבעך.

― נו, ברענגט אַהער די קינדער! ― זאָגט דער דאָקטער און טוט אַ װוּנק צו אונדז מיט זײַנע גוטע לאַכנדיקע אױגן.

― װאָס װילט איר?

                       ― ג ―

טרעט אַרױס די מאַמע צום גוטן דאָקטער מיט די לאַכנדיקע אױגן און הײבט אים אָן דערצײלן אַ מעשׂה פֿונעם אָנהײב, װי אַזױ זי האָט געהאַט אַ מאַן. דער מאַן איז געװען אַ חזן און האָט געקרענקט און געקרענקט. נאָכדעם איז ער געשטאָרבן, איבערגעלאָזט זי אַן אַלמנה מיט צװײ קינדער, אײנעם אַן עלטערן און אײנס נאָך כּמעט אַן עופֿעלע (דאָס מײנט מען מיך). האָט זי דעם עלטערן חתונה געמאַכט, אַרײַנגעגעבן אים אין אַ שמאַלץ־גרוב. די שמאַלץ איז אױסגערונען, די גרוב איז געבליבן. דער שװער האָט זיך געשטעלט, און דער זון דאַרף שטײן צום פּריזיװ...

― מאַמע, װוּהין ביסטו פֿאַרפֿאָרן?

אַזױ זאָגט מײַן ברודער אליהו און שטעלט זיך אַװעק דערצײלן די אײגענע מעשׂה, נאָר אין אַן אַנדער אופֿן. ער הײבט אָן אַזױ:

― יאָ פּריזיװ, נישט פּריזיװ ― מיר פֿאָרן, הײסט עס, קײן אַמעריקע. דאָס הײסט, איך, און מײַן מאַמע, און מײַן װײַב, און אַ קלײן ברודערל (דאָס מײנט מען מיך), און אָט דער יונגערמאַן (ער װײַזט אַף פּיניען) פֿאָרט אױך, הײסט עס, מיט אונדז. האָבן מיר באַדאַרפֿט אַריבער די גרענעץ, זײַנען מיר, הײסט עס, געקומען צו דער גרענעץ. און אַזױ װי קײן פּעסער, הײסט עס, האָבן מיר נישט, װאָרעם מיר דאַרפֿן בײדע שטײן צום פּריזיװ...

― אָט דאָ לאָז מיך! ― רופֿט זיך אָן אונדזער חבֿר פּיניע און שטופּט אָפּ מײַן ברודער אליהו און דערצײלט די אײגענע מעשׂה, נאָר אַ ביסל אַנדערש. כאָטש אליהו איז מיר אַ ברודער, פֿונדעסטװעגן מוז איך מודה זײַן, אַז פּיניע רעדט אַ סך שענער פֿון אים. ערשטנס, איז באַ אים נישטאָ קײן „הײסט עס“, װי באַ מײַן ברודער אליהו. הײַנט קען ער רוסיש זײער גוט. אַ סך װערטער זײַנען באַ אים רוסישע, און גלאַט שײנע װערטער, מחיהדיקע. אַ סך פֿון זײ פֿאַרשטײ איך נישט װאָס ער מײנט, נאָר זײ זײַנען שײן. אָט װי אַזױ אונדזער חבֿר פּיניע האָט אָנגעהױבן:

― איך װעל אײַך געבן אין קורצן אַ װזגליאַד אַף דער גאַנצער פּאָלאָזשעניע, װעט איר האָבן אַ טאָטשקע זרעניע. מיר פֿאָרן קײן אַמעריקע ניט אַזױ צוליב װאָיִנסקי פּאָװיננאָסט, װי צוליב סאַמאָסטאָיאַטעלי־נאָסט און ציװיליזאַציע, װאָרעם מיר זײַנען דאָרט זײער סטיעסניטעלני נישט נאָר אין פּראָגרעס, נאָר אַפֿילו אין װאָזדוך, װי טורגעניעװ זאָגט ― און װאָװטאָריך, זינט עס האָט זיך אָנגעהױבן באַ אונדז דער יעװרײסקי װאָפּראָס מיט די פּאָגראָמען, קאָנסטיטוציע און טאָמו פּאָדאָבנע, װי באָקל זאָגט אין זײַן היסטאָריאַ ציװיליזאַציאַ...

אַן עבֿירה! דאָ האָבן ערשט אָנגעהױבן גײן די שײנע װערטער. אונדזער חבֿר פּיניע האָט זיך ערשט רעכט צעשאָקלט. ער האָט זיך פֿאַרקאַטשעט רײדן און רײדן ― צום סוף האַקט אים איבער דער דאָקטער סאַמע אינמיטן, טוט אַ זופּ די קאַװע און רופֿט זיך אָן צו אים מיט אַ שמײכל:

― זאָגט: װאָס װילט איר?

טרעט אַרױס װידער מײַן ברודער אליהו און מאַכט צו פּיניען:

― למאַי זאָלסטו האָבן אַ טבֿע צו רײדן נישט צו דער זאַך?

דאָס פֿאַרדריסט, אַפּנים, אונדזער חבֿר פּיניען, מחמת ער טרעט אָפּ אַף אַ זײַט, פֿאַרטשעפּעט זיך פֿאַר זײַנע אײגענע פֿיס, און רופֿט זיך אָן ברוגזלעך:

― דו רעדסט בעסער? רײד דו!

און מײַן ברודער אליהו גײט צו צום טיש און דערצײלט נאָכאַמאָל די מעשׂה בקיצור.

                                    ― ד.―

― זײַנען מיר, הײסט עס, געקומען צו דער גרענעץ. געקומען צו דער גרענעץ, האָבן מיר אָנגעהױבן האַנדלען, הײסט עס, מיט די אַגענטן. און די אַגענטן, װײסט איר דאָך, זײַנען גרױסע ממזרים. האָבן זײ אָנגעהױבן לױפֿן אײנער איבערן אַנדערן, גראָבן, מסרן, יאַבעדען, ביז ס'האָט זיך אונטערגעכאַפּט אײנע אַ ייִדענע, הײסט עם, אַ לײַטישע, אַן ערלעכע, אַ פֿרומע, אַ כּשרע, און האָט זיך אױסגעגלײַכט מיט אונדז פֿאַרן מקח, הײסט עס, זיך אונטערגענומען אונדז אַלעמען אַריבערפּעקלען, פֿריִער אונדז, און נאָכדעם די זאַכן. האָט זי אונדז געגעבן, די ייִדענע, הײסט עס, צװײ ערלים, שומרים, הײסט עס...

― אָט אַזױ גיך? זע נאָר! ער איז שױן פֿאַרטיק מיט די ערלים.

אַזױ שפּרינגט אַרױס מײַן שװעגערן ברכה, שטופּט־אָפּ מײַן ברודער אליהו און דערצײלט בעסער אַלײן די מעשׂה. טאַקע די אײגענע מעשׂה, נאָר אַביסל אַנדערש: װיִאַזױ די ייִדענע האָט אונדז געהײסן גײן און גײן, ביז מיר װעלן דערזען אַ בערגל. פֿונעם בערגל זאָלן מיר זיך נעמען רעכטס און גײן און גײן, ביז מיר װעלן קומען צו נאָך אַ בערגל. זאָלן מיר זיך פֿון יענעם בערגל נעמען לינקס און גײן און גײן, ביז מיר װעלן קומען צו אַ שענקל. זאָל אַרײַנגײן אײנער פֿון אונדז אין שענקל, װעט ער טרעפֿן צװײ ערלים טרינקען בראָנפֿן. זאָל מען צוגײן צו די ערלים און זאָגן זײ נאָר אײן װאָרט „חײַמאָװאַ“, װעלן זײ שױן װיסן און װעלן אונדז פֿירן איבער אַ װעלדל. א גליק, װאָס איך האָב אַ טבֿע פֿון חלשן...

רופֿט זיך אָן דער דאָקטער:

― װײסט איר, װאָס איך װעל אײַך זאָגן, מײַנע ליבע װײַבער? איך האָב אױך אַ טבֿע פֿון חלשן. זאָגט מיר אין קורצן, װאָס װילט איר?

טרעט אַרױס די מאַמע װידעראַמאָל, און עס קומט פֿאָר צװישן איר און צװישן דאָקטער אַזאַ מין געשפּרעך:

מ אַ מ ע: איר װילט װיסן אין קורצן? מע האָט באַ אונדז צוגענומען די זאַכן.

ר אָקטע ר: װאָסערע זאַכן?

מ אַ מ ע: דאָס בעטגעװאַנט: צװײ איבערבעטן, פֿיר קישנס גרױסע, און נאָך צװײ גרױסע קישנס, און דרײַ קלײניטשקע ממזרימלעך איבערגעשאָטן.

ד אָקטע ר: דאָס איז גאָר?

מ אַ מ ע: און קאָלדרעס דרײַ, צװײ אַלטע, אײנע אַ נײַע. און מלבושים אַ פּאָר, און אַ פֿאַטשײלע אַ זײַדענע, און...

ד אָקטע ר: נישט דאָס פֿרעג איך. מער קײן אומגליק האָט איר ניט געהאַט?

מ אַ מ ע: װאָסער אַן אומגליק װילט איר נאָך?

ד אָקטע ר: איך מײן, װאָס פֿעלט אײַך?

מ אַ מ ע: בעטגעװאַנט.

ד אָקטע ר: דאָס איז גאָר?

מ אַ מ ע: ס'איז אײַך קאַרג?

ד אָקטע ר: און בילעטן האָט איר? געלט האָט איר?

מ אַ מ ע: נישט צו פֿאַרזינדיקן. מיר האָבן שיפֿסקאַרטן, מיר האָבן אַף בילעטן.

ד אָקטע ר: זײַט איר דאָך, דאַנקען גאָט! איך בין אײַך מקנא. לאָמיר זיך בײַטן. מײנט ניט, איך שפּאַס. איך זאָג עס אײַך אָן ליצנות. נאַט אײַך מײַן אָנבײַסן, נאַט אײַך מײַנע עמיגראַנטן, נאַט אײַך מײַן קאָמיטעט, און גיט מיר אײַערע שיפֿסקאַרטן מיט אײַערע בילעטן, פֿאָר איך אַװעק קײן אַמעריקע הײַנטיקן טאָג. װאָס קאָן איך דאָ טאָן, אײן מענטש אַלײן, מיט קײן עין־הרע אַזױפֿיל אָרעמעלײַט?

דער דאָקטער איז עפּעס ― מיר װײסן אַלײן ניט װאָס! ― אַזױ האָבן מיר אָפּגעפּסקנט, און מיר װילן נישט מאַכן דאָ קײן לאַנגע שהיות. מײַן ברודער אליהו זאָגט: אַן עבֿירה די הוצאָות. לאָמיר בעסער פֿאָרן קײן קראָקע. אַ סך עמיגראַנטן פֿאָרן קײן קראָקע, לאָז זיך אונדז דאַכטן, עלעהײ מיר זײַנען אױך עמיגראַנטן.

― אַז מיר זײַנען אין לעמבערג, מוזן מיר שױן זײַן אין קראָקע אױך. ― זאָגט אונדזער חבֿר פּיניע.

― בכדי ס'זאָל אױסקומען אַפּנים, קראָקע מיט לעמבערג? ― כאַפּט אונטער זײַן װײַב טײַבל.

זײַט געזונט, מיר פֿאָרן קײן קראָקע. מיט די עמיגראַנטן
― א. ―

אַז איר װילט פֿאָרן קײן אַמעריקע, זאָלט איר פֿאָרן נאָר מיט עמיגראַנטן. אַז איר פֿאָרט מיט עמיגראַנטן, איז אײַך גוט. קומט איר אין אַ שטאָט, פֿאַרשפּאָרט איר זוכן אַן אַכסניה. מע האָט אײַך אָנגעגרײט אַן אַכסניה פֿון פֿריִער. דערױף איז דאָך געמאַכט געװאָרן אַ קאָמיטעט. אַ קאָמיטעט זעט, אַז איר זאָלט האָבן אַלצדינג גרײט. מיר, אַז מיר זײַנען אָנגעקומען די ערשטע נאַכט קײן קראָקע, האָט מען אונדז באַלד פֿאַרטריבן אין אַזאַ מין שטוב, אָדער אַ קאַמער, אָדער אַ שטאַל. דאָרט האָבן מיר אָפּגעװאַרט ביז אינדערפֿרי. אינדערפֿרי איז מען געקומען צו אונדז פֿונעם קאָמיטעט און מע האָט אונדז פֿאַרשריבן אַלע באַ די נעמען. די מאַמע האָט אַפֿילו ניט געװאָלט זאָגן אונדזערע נעמען. זי האָט מורא געהאַט פֿאַרן פּריזיװ. אַ קשיא אַף אַ מעשׂה? האָבן די עמיגראַנטן זי אױסגעלאַכט: װאָס גײט אָן קירע־דײַטש אונדזער רוסישער פּריזיװ? נאָכדעם האָט מען אונדז געבראַכט אַלעמען אַף אַ גרױסער אַכסניה. אַ גאַנצע שטוב מיט אַ סך בעטלעך מיט אָן אַ שיעור עמיגראַנטן. „עס זעט דאָ אױס װי באַ אונדז אַ הקדש“. אַזױ געפֿינט מײַן מאַמע. און מײַן שװעגערן ברכה זאָגט: „שװיגער, לאָמיר בעסער פֿאָרן װײַטער“. איך האָב אײַך שױן געזאָגט אַמאָל, אַז די װײַבער האָבן אַ טבֿע ― עס געפֿעלט זײ ניט קײן זאַך. אַף אַלצדינג מאַכן זײ אײַך אַ חסרון. אַף דער שטאָט קראָקע האָבן זײ גלאַט געװאָרפֿן אַן אומחן פֿון דער ערשטער מינוט. אַפֿילו מײַן ברודער אליהו איז אױך אין כּעס אַף קראָקע. קראָקע, זאָגט ער, איז ניט לעמבערג. אין לעמבערג איז כאָטש דאָ ייִדן, און אין קראָקע איז ניטאָ קײן ייִדן. דאָס הײסט, ס'איז דאָ ייִדן, נאָר משונה־